संविधानको दशक : संशोधन कि पुनर्जागरण?

जेन–जी आन्दोलनले देखाएको संवैधानिक बाटो

गोरख बहादुर धामी

वि.सं २०७२ साल असोज ३ गते जारी भएको नेपालको संविधान आज दस वर्ष पूरा गरी एघारौँ वर्षमा प्रवेश गरेको छ। संविधान दिवस तथा राष्ट्रिय दिवसका अवसरमा यसको उपलब्धिको उत्सव मात्र होइन, यसको कार्यान्वयनको निर्मम समीक्षा गर्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ। किनकि संविधानको आयु वर्षले होइन, त्यसले नागरिकको जीवनमा कति अधिकार, न्याय, प्रतिनिधित्व, सुशासन र राज्यप्रतिको विश्वास स्थापित गर्न सक्यो भन्ने कुराले मापन गर्छ।

दश वर्षपछि नेपालको संवैधानिक यात्राले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न हाम्रो सामुन्ने ल्याएको छ—हामीलाई नयाँ संविधान चाहिएको हो कि विद्यमान संविधानलाई इमानदारीपूर्वक कार्यान्वयन र आवश्यकताअनुसार परिमार्जन गर्नुपर्ने हो? यही प्रश्नको उत्तर खोज्ने क्रममा पछिल्लो जेन–जी आन्दोलन र वर्तमान संविधान संशोधन बहसलाई अलग–अलग घटनाका रूपमा होइन, एउटै संवैधानिक यात्राका दुई अभिव्यक्तिका रूपमा हेर्नुपर्छ।

१. संविधान असफल भयो कि कार्यान्वयन अपूर्ण रह्यो?

नेपालको संविधानले संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र, धर्मनिरपेक्षता, समावेशिता, सामाजिक न्याय, मौलिक हक तथा तीन तहको सरकारको संरचनालाई संस्थागत गरेको छ। यी व्यवस्था आफैंमा नेपालको राजनीतिक संक्रमणलाई संवैधानिक स्थायित्वमा रूपान्तरण गर्ने महत्वपूर्ण उपलब्धि हुन्।

तर संविधान कार्यान्वयनका लागि आवश्यक कानून निर्माणमा भएको ढिलाइ गम्भीर कमजोरीका रूपमा देखिएको छ। राष्ट्रिय सभासम्बन्धी अध्ययन तथा सार्वजनिक बहसमा संविधान कार्यान्वयनका लागि अझै दर्जनौँ महत्वपूर्ण कानून आवश्यक रहेको देखाइएको छ; संघीय शिक्षा, निजामती सेवा तथा प्रहरीसम्बन्धी कानूनको अभावले संघीय शासनको व्यावहारिक सञ्चालनमा समस्या सिर्जना गरेको उल्लेख गरिएको छ।

यसबाट एउटा आधारभूत निष्कर्ष निस्कन्छ—संविधानको अपूर्ण कार्यान्वयनलाई संविधानकै असफलता भनेर व्याख्या गर्नु विश्लेषणात्मक रूपमा पर्याप्त हुँदैन। संविधानले बाटो देखाएको हुन सक्छ, तर बाटोमा हिँड्ने राजनीतिक इच्छाशक्ति, कानून, संस्था र प्रशासनिक क्षमताको कमजोरीलाई पनि उत्तिकै जिम्मेवार मान्नुपर्छ।

२. दश वर्षपछि आएको ‘संवैधानिक पुनरावलोकन’को अर्थ

संविधान आफैंले पनि केही विषयमा समयबद्ध पुनरवलोकनको व्यवस्था गरेको छ। उदाहरणका लागि, धारा २६५ ले संविधानअन्तर्गत गठन भएका संवैधानिक आयोगहरूको संविधान प्रारम्भ भएको दश वर्षपछि संघीय संसद्ले पुनरवलोकन गर्ने व्यवस्था गरेको

छ।

यसले एउटा महत्वपूर्ण सिद्धान्त स्थापित गर्छ—संविधान संशोधन गर्नु संविधानविरोधी कार्य होइन; संविधानलाई समय, अनुभव र बदलिँदो सामाजिक आवश्यकतासँग अनुकूल बनाउनु संवैधानिक प्रक्रियाकै एउटा अंग हो।

तर ‘पुनरावलोकन’ र ‘पुनर्लेखन’ एउटै कुरा होइनन्। दश वर्षको अभ्यासमा देखिएका व्यावहारिक कमजोरी पहिचान गरी सुधार गर्नु र संविधानका आधारभूत मूल्य तथा संरचना नै उल्ट्याउनुबीच स्पष्ट सीमा हुनुपर्छ।

३. जेन–जी आन्दोलन : संविधानमाथिको असन्तुष्टि कि शासनमाथिको प्रश्न?

जेन–जी आन्दोलनलाई संविधानप्रतिको असन्तुष्टिमा मात्र सीमित गर्नु पनि अपूर्ण विश्लेषण हुन्छ। आन्दोलनसँग सम्बन्धित सार्वजनिक बहसमा भ्रष्टाचार, अनियमितता, जवाफदेहिता, राजनीतिक संस्कार, अवसर, डिजिटल स्वतन्त्रता तथा राज्यका संस्थाप्रतिको विश्वासजस्ता प्रश्न उठेका छन्। आन्दोलनका केही प्रतिनिधिले संविधान संशोधन प्रक्रियामा सहभागी हुनुअघि पूर्वसम्झौताको कार्यान्वयन, आन्दोलनसम्बन्धी मुद्दा तथा छानबिन प्रतिवेदन सार्वजनिक गर्नुपर्ने लगायतका विषय उठाएका थिए।

यसको संवैधानिक अर्थ गम्भीर छ। नयाँ पुस्ताले संविधानको अक्षरभन्दा संविधानबाट अपेक्षित शासनको व्यवहार खोजिरहेको देखिन्छ।

अर्थात्, यदि नागरिकले संविधानमा मौलिक हक पाएको छ तर सेवा प्राप्त गर्न कठिनाइ छ; समानताको अधिकार छ तर अवसरमा असमानता छ; सुशासनको अपेक्षा छ तर जवाफदेहिता कमजोर छ भने समस्या संविधानको पाठमा मात्र खोजेर पुग्दैन। संविधान र शासन–व्यवहारबीचको दूरी घटाउनुपर्छ।

४. वर्तमान संशोधन बहस : अवसरसँगै प्रक्रियाको प्रश्न

वर्तमान सरकारले संविधान संशोधनका विषयमा राय–सुझाव मागेको छ र संविधान संशोधन बहसपत्र तयार गर्न कार्यदल गठन गरेको छ।

कार्यदलले विभिन्न पक्षबाट हजारौँ सुझाव संकलन गरेको र शासकीय स्वरूप, निर्वाचन प्रणाली, संसद्, संवैधानिक निकाय तथा संघीय संरचनालगायत विषयमा बहस गरेको सार्वजनिक विवरण आएका छन्। कार्यदलले आफ्नो प्रतिवेदन सरकारलाई बुझाइसकेको भए पनि २०८३ असोज ३ सम्म उक्त बहसपत्र पूर्ण रूपमा सार्वजनिक नभएको सार्वजनिक रिपोर्टमा उल्लेख छ।

यही ठाउँमा संविधान संशोधन प्रक्रियाको पहिलो परीक्षा देखिन्छ—पारदर्शिता।

संविधान संशोधन सामान्य कानून संशोधन होइन। त्यसैले सुझाव कसरी संकलन गरियो, कसको प्रतिनिधित्व भयो, सुझावलाई कसरी वर्गीकरण गरियो र अन्ततः कुन आधारमा संशोधनका विषय छनोट गरिए भन्ने कुरा सार्वजनिक हुनुपर्छ। केही प्रमुख राजनीतिक शक्ति र जेन–जी पक्षबाट कार्यदलको संरचना, प्रक्रिया तथा सहभागिताबारे प्रश्न उठाइनुले यस विषयमा अझ व्यापक परामर्शको आवश्यकता देखाउँछ।

५. अबको बहस : ‘के संशोधन गर्ने?’ भन्दा पहिले ‘किन संशोधन गर्ने?’

संविधान संशोधनको बहसमा सबैभन्दा ठूलो खतरा समस्याको कारण नखोजी समाधानका रूपमा संविधान संशोधनलाई अघि सार्नु हो।

उदाहरणका लागि—

• संघीयता प्रभावकारी भएन भने समस्या संविधानको संघीय संरचनामा हो कि संघ, प्रदेश र स्थानीय तहबीच कानून, कर्मचारी, स्रोत र अधिकार हस्तान्तरणमा?

• राजनीतिक अस्थिरता छ भने समस्या संसदीय प्रणालीमै हो कि दलभित्रको लोकतन्त्र, गठबन्धन संस्कृति र राजनीतिक नैतिकतामा?

• निर्वाचन प्रणालीप्रति प्रश्न छ भने समानुपातिक प्रतिनिधित्व हटाउनु मात्र समाधान हो कि उम्मेदवार छनोट, दलको आन्तरिक लोकतन्त्र र निर्वाचन वित्तको सुधार पनि आवश्यक छ?

• संवैधानिक निकाय प्रभावकारी भएनन् भने संविधानले दिएको अधिकार अपर्याप्त हो कि नियुक्ति, स्रोत, संस्थागत स्वायत्तता र जवाफदेहिताको समस्या हो?

यस्ता प्रश्नको उत्तर evidence-based constitutional diagnosis बाट खोजिनुपर्छ।

६. संविधान संशोधनका लागि पाँच मार्गदर्शक सिद्धान्त

पहिलो—Implementation Audit।
संविधानका प्रत्येक प्रमुख प्रावधानको दशकभरको कार्यान्वयन परीक्षण गरिनुपर्छ। कुन व्यवस्था कार्यान्वयन भयो, कुन आंशिक भयो र कुन भएन भन्ने सार्वजनिक ‘संवैधानिक कार्यान्वयन प्रतिवेदन’ तयार हुनुपर्छ।

दोस्रो—Constitution versus Law Test।
कुन समस्या संविधान संशोधनबाट मात्र समाधान हुन्छ र कुन समस्या साधारण कानून, नियम, संस्था वा प्रशासनिक सुधारबाट समाधान गर्न सकिन्छ भन्ने स्पष्ट छुट्याउनुपर्छ।

तेस्रो—Federalism Performance Review।
संघीयतालाई केवल प्रदेशको संख्या वा खर्चको प्रश्नका रूपमा होइन, अधिकार बाँडफाँट, वित्तीय संघीयता, कर्मचारी व्यवस्थापन, प्रहरी, शिक्षा, स्वास्थ्य र सेवा प्रवाहका आधारमा मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ। संघीय कानूनको ढिलाइले प्रदेश र स्थानीय तहमा अधिकारसम्बन्धी अन्योल सिर्जना गरेको अध्ययनहरूमा उल्लेख छ।

चौथो—Generational Constitutional Dialogue।
जेन–जी लगायत नयाँ पुस्तालाई केवल आन्दोलनकारीका रूपमा होइन, भावी संविधानका नागरिक–हितधारकका रूपमा संवादमा समेटिनुपर्छ। युवाको असन्तुष्टिलाई सामाजिक सञ्जाल वा सडकमा सीमित नराखी कानून, नीति र संस्थागत सुधारमा रूपान्तरण गर्नुपर्छ।

पाँचौँ—Consensus before Amendment।
संविधान संशोधनमा संसद्को गणित आवश्यक छ, तर पर्याप्त मात्र होइन। धारा २७४ ले संशोधनको प्रक्रिया र सीमासमेत स्पष्ट गरेको छ; संविधानको सार्वभौमिकता, भौगोलिक अखण्डता, स्वाधीनता तथा जनतामा निहित सार्वभौमसत्ताको प्रतिकूल हुने गरी संशोधन गर्न नसकिने व्यवस्था छ।

त्यसैले दुईतिहाइ संख्या संवैधानिक गणित हो; संवैधानिक सहमति भने राजनीतिक र सामाजिक वैधताको प्रश्न हो।

७. संशोधनको सम्भावित कार्यसूची : ‘एकैचोटि सबै बदल्ने’ होइन

अबको सुधार प्रक्रियालाई कम्तीमा तीन तहमा विभाजन गर्न सकिन्छ।

पहिलो तह—तत्काल कार्यान्वयन: बाँकी संघीय कानून निर्माण, संघ–प्रदेश–स्थानीय अधिकार स्पष्टता, वित्तीय संघीयता, प्रशासनिक संरचना र मौलिक हकसम्बन्धी कानून।

दोस्रो तह—संस्थागत सुधार: निर्वाचन प्रणाली, राजनीतिक दलको आन्तरिक लोकतन्त्र, निर्वाचन खर्च, संवैधानिक नियुक्ति, न्यायिक शासन, संसद्को प्रभावकारिता र संवैधानिक निकायको जवाफदेहिता।

तेस्रो तह—संवैधानिक संशोधन: माथिका दुई तहबाट समाधान नहुने, संविधानकै प्रावधानका कारण संरचनात्मक समस्या देखिएका विषय मात्र संशोधनको एजेन्डामा राखिनुपर्छ।

यसरी हेर्दा संविधान संशोधन ‘shopping list’ होइन, diagnosis–reform–amendment को क्रमिक प्रक्रिया बन्नुपर्छ।

निष्कर्ष : संविधानलाई जोगाउने सबैभन्दा राम्रो उपाय त्यसलाई चलायमान बनाउनु हो

नेपालको संविधानको दसवर्षे यात्रा न पूर्ण सफलता हो, न पूर्ण असफलता। यो उपलब्धि, अपूर्णता, राजनीतिक अभ्यास र संस्थागत कमजोरीको मिश्रित अनुभव हो। त्यसैले संविधान दिवसको सबैभन्दा सार्थक प्रश्न संविधानको पक्ष वा विपक्षमा उभिनु होइन; संविधानले बोकेको लोकतान्त्रिक आकांक्षा नागरिकको दैनिक जीवनमा कति रूपान्तरण भयो भन्ने हो।

जेन–जी आन्दोलनले पुरानो राजनीतिक शैलीमाथि प्रश्न उठाएको छ। दश वर्षको संविधान कार्यान्वयनले कानूनी तथा संस्थागत रिक्तता देखाएको छ। वर्तमान संशोधन बहसले यी दुवैलाई एउटै टेबलमा ल्याउने अवसर दिएको छ।

अब आवश्यक कुरा हतारको संशोधन होइन, प्रमाणमा आधारित संवैधानिक पुनरवलोकन हो। पहिले कार्यान्वयनको लेखाजोखा, त्यसपछि समस्याको निदान, त्यसपछि राजनीतिक–सामाजिक संवाद र अन्त्यमा आवश्यक संशोधन—यही क्रमले संविधानलाई थप वैध, जीवन्त र नागरिककेन्द्रित बनाउन सक्छ।

अन्ततः संविधानको रक्षा भनेको त्यसको अक्षरलाई जस्ताको तस्तै राख्नु मात्र होइन; त्यसको लोकतान्त्रिक आत्मालाई समयअनुकूल संस्थागत गर्नु हो। र संविधान संशोधन भनेको संविधानलाई कमजोर बनाउने वा पुरानो असन्तुष्टिको हिसाब चुकाउने माध्यम होइन; भावी पुस्तालाई अझ उत्तरदायी, समावेशी, जवाफदेही र प्रभावकारी राज्य हस्तान्तरण गर्ने संवैधानिक साधन बन्नुपर्छ।

संविधानको दशक, जेन्जी पुस्ताको प्रश्न र संशोधनको बहस : अबको बाटो के?

 

२०७२ साल असोज ३ गते जारी भएको नेपालको संविधान आज १० वर्ष पूरा गरी ११औँ वर्षमा प्रवेश गरेको छ। संविधान दिवस तथा राष्ट्रिय दिवसको यस अवसरमा संविधानको उपलब्धि र कमजोरीको वस्तुगत समीक्षा गर्नुका साथै पछिल्लो जेन्जी आन्दोलनले अभिव्यक्त गरेको पुस्तान्तरणको चेतना, शासनप्रतिको असन्तुष्टि र संस्थागत सुधारको मागलाई संविधान कार्यान्वयनको बहससँग जोडेर हेर्नुपर्ने भएको छ। अझ महत्वपूर्ण कुरा, वर्तमान सरकारले संविधान संशोधनका विषयमा सुझाव संकलन तथा बहसपत्र निर्माणका लागि कार्यदल गठन गरी प्रक्रिया अघि बढाएको छ। सरकारले सार्वजनिक रूपमा संविधान संशोधनका विषयमा राय–सुझावसमेत मागेको छ।

१. संविधान : उपलब्धि र अपूर्ण कार्यान्वयनको दशक

वर्तमान संविधान नेपालको राजनीतिक संक्रमणलाई संस्थागत गर्ने महत्वपूर्ण दस्तावेज हो। संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र, धर्मनिरपेक्षता, समावेशिता, समानुपातिक प्रतिनिधि

त्व, मौलिक हक, सामाजिक न्याय तथा तीन तहको सरकारको संवैधानिक संरचना यसका प्रमुख उपलब्धि हुन्। तर संविधानको प्रभावकारिता यसको घोषणामा होइन, नागरिकले व्यवहारमा कति अधिकार, न्याय, सुशासन र सेवा अनुभूत गरे भन्ने कुरामा निर्भर हुन्छ।

दश वर्षको अनुभवमा संविधानले परिकल्पना गरेका कतिपय कानून अझै पूर्ण भएका छैनन्। संघीयताको कार्यविभाजन, प्रदेशको भूमिका, निजामती प्रशासन, प्रहरी तथा अन्य साझा अधिकारका विषयमा कानुनी र संस्थागत स्पष्टताको आवश्यकता कायमै छ। यस अर्थमा आजको प्राथमिक प्रश्न ‘संविधान राम्रो कि नराम्रो?’ भन्दा पनि ‘संविधानले परिकल्पना गरेको व्यवस्था कति कार्यान्वयन भयो?’ भन्ने हुनुपर्छ।

२. जेन्जी आन्दोलन : संविधानभन्दा बाहिरको होइन, संविधानभित्रको प्रश्न

पछिल्लो जेन्जी आन्दोलनलाई केवल एउटा तत्कालीन राजनीतिक घटनाको रूपमा बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। आन्दोलनले डिजिटल स्वतन्त्रता, भ्रष्टाचार, जवाफदेहिता, राजनीतिक विशेषाधिकार, अवसरको समानता र राज्यका संस्थाप्रतिको विश्वासजस्ता विषयलाई तीव्र रूपमा सार्वजनिक बहसमा ल्यायो। आन्दोलनका प्रतिनिधिहरूले संविधान समयानुकूल संशोधनको आवश्यकतालाई स्वीकार गरे पनि विगतका सहमति र राज्यको जवाफदेहितालाई प्राथमिकता दिनुपर्ने धारणा व्यक्त गरेका थिए।

यसबाट एउटा गम्भीर सन्देश प्राप्त हुन्छ—नयाँ पुस्ताले संविधान मात्र होइन, संविधानले सिर्जना गर्ने शासन–संस्कृति पनि खोजिरहेको छ। त्यसैले संविधान संशोधनलाई केवल सत्ता संरचना वा निर्वाचन प्रणालीको गणितमा सीमित गर्नु आन्दोलनले उठाएका मूल प्रश्नलाई साँघुरो बनाउनु हुनेछ।

३. वर्तमान संशोधन बहसपत्र : अवसर पनि, सावधानी पनि

सरकारी कार्यदलले विभिन्न राजनीतिक दल, संवैधानिक निकाय, कानुनविद्, पूर्वन्यायाधीश, नागरिक समाज तथा नागरिकबाट सुझाव संकलन गरी व्यापक विषय समेटेको बहसपत्र तयार गरेको सार्वजनिक विवरण छ। प्राप्त सुझावहरू शासन प्रणाली, निर्वाचन प्रणाली, संघीयता, प्रदेश संरचना, स्थानीय तह, न्यायपालिका र संवैधानिक निकायलगायत क्षेत्रमा केन्द्रित छन्। तर कार्यदलले आफैंले कुनै निश्चित संशोधन प्याकेज सिफारिस नगरी सुझावलाई बहसको आधारका रूपमा प्रस्तुत गरेको बताइएको छ।

यद्यपि प्रमुख राजनीतिक शक्तिहरूमध्ये केही कार्यदलको प्रक्रियाबाट अलग भएका र यसको वैधता तथा कार्यक्षेत्रबारे प्रश्न उठेका छन्। यसले एउटा महत्वपूर्ण पाठ दिन्छ—संविधान संशोधनको विषयमा प्रक्रिया स्वयं पनि परिणाम जत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ। संविधान जस्तो मूल कानुनमा परिवर्तन गर्ने प्रयास पर्याप्त राजनीतिक स्वामित्व र राष्ट्रिय सहमतिबिना अघि बढ्दा संशोधनभन्दा विवाद ठूलो बन्न सक्छ।

४. अब के गर्ने?—संशोधनका लागि आवश्यक मार्गदर्शन

अबको संविधान संशोधन बहस निम्न आधारमा अघि बढ्नु उपयुक्त देखिन्छ :

पहिलो, ‘कार्यान्वयन समीक्षा’ पहिले, ‘संशोधन’ पछि। कुन व्यवस्था कार्यान्वयन भएन, किन भएन र त्यसको समाधान संविधान संशोधनबाटै आवश्यक छ कि सामान्य कानून, नीति वा संस्थागत सुधारबाट सम्भव छ भन्ने छुट्याउनुपर्छ।

दोस्रो, संशोधनको स्पष्ट उद्देश्य निर्धारण गर्नुपर्छ। सत्ता परिवर्तन, दलगत सुविधा वा तत्कालीन राजनीतिक स्वार्थका लागि होइन, शासनको स्थायित्व, प्रतिनिधित्व, जवाफदेहिता, अधिकार संरक्षण र सेवा प्रवाह सुधारका लागि मात्र संशोधनको औचित्य स्थापित गर्नुपर्छ।

तेस्रो, संघीयताको वस्तुगत मूल्याङ्कन आवश्यक छ। संघीयता राख्ने वा हटाउने भावनात्मक बहसभन्दा पनि संघ, प्रदेश र स्थानीय तहबीचको अधिकार, वित्तीय स्रोत, प्रशासनिक क्षमता, समन्वय र सेवा प्रवाहका आधारमा सुधारको बाटो खोजिनुपर्छ।

चौथो, निर्वाचन प्रणालीको गम्भीर समीक्षा हुनुपर्छ। समानुपातिक प्रतिनिधित्वले समावेशिता बढाएको पक्षसँगै राजनीतिक स्थायित्व, प्रतिनिधित्वको गुणस्तर, दलभित्रको लोकतन्त्र र जवाफदेहितासँग सम्बन्धित प्रश्नलाई पनि तथ्यका आधारमा अध्ययन गर्नुपर्छ।

पाँचौँ, संवैधानिक निकाय र न्यायपालिकाको संस्थागत स्वतन्त्रता अझ बलियो बनाउनुपर्छ। नियुक्ति प्रक्रिया, जवाफदेहिता, पारदर्शिता र कार्यसम्पादनबीच सन्तुलन कायम गर्नु आवश्यक छ।

छैटौँ, जेन्जी पुस्ताका प्रश्नलाई औपचारिक रूपमा संस्थागत गर्नुपर्छ। डिजिटल अधिकार, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता, भ्रष्टाचार नियन्त्रण, हितको द्वन्द्व, सार्वजनिक पदमा पारदर्शिता र राजनीतिक जवाफदेहिताका विषयलाई संविधान तथा कानून दुवै तहबाट सम्बोधन गर्नुपर्छ।

सातौँ, संविधान संशोधनको प्रक्रिया सर्वपक्षीय र सहभागितामूलक हुनुपर्छ। संसद्मा प्रतिनिधित्व गर्ने सबै राजनीतिक शक्ति, प्रदेश, स्थानीय तह, आदिवासी–जनजाति, मधेसी, दलित, महिला, पिछडिएका क्षेत्र, नागरिक समाज, युवा तथा विज्ञ समूहलाई अर्थपूर्ण रूपमा सहभागी गराउनुपर्छ।

५. संशोधनको संवैधानिक सीमा र लोकतान्त्रिक विवेक

संविधानको धारा २७४ ले संशोधनको प्रक्रिया निर्धारण गर्दै नेपालको सार्वभौमिकता, भौगोलिक अखण्डता, स्वाधीनता र जनतामा निहित सार्वभौमसत्ताको प्रतिकूल हुने गरी संविधान संशोधन गर्न नसकिने व्यवस्था गरेको छ। संशोधन विधेयक पारित गर्न सामान्यतः संघीय संसद्का दुवै सदनका तत्काल कायम सम्पूर्ण सदस्यको कम्तीमा दुईतिहाइ बहुमत आवश्यक हुन्छ; प्रदेशको सीमाना वा अनुसूची–६ सम्बन्धी विषयमा प्रदेश सभाको भूमिका पनि हुन्छ।

यस संवैधानिक व्यवस्थाको मर्मलाई आत्मसात गर्दै संशोधनलाई संविधान कमजोर बनाउने परियोजना होइन, संविधानलाई अझ कार्यक्षम, समावेशी र उत्तरदायी बनाउने सुधार प्रक्रियाका रूपमा लिनुपर्छ।

निष्कर्ष : संविधानको रक्षा भनेको यथास्थितिको रक्षा होइन

दश वर्षको अनुभवले संविधान न त अपरिवर्तनीय ग्रन्थ हो, न त हरेक राजनीतिक असन्तुष्टिको समाधान संशोधन नै हो भन्ने देखाएको छ। संविधानका कतिपय प्रावधान सुधारयोग्य हुन सक्छन्, तर कतिपय समस्या संविधानमा नभई राजनीतिक संस्कार, प्रशासनिक क्षमता, कानून निर्माणको ढिलाइ, संस्थागत कमजोरी र कार्यान्वयनको अभावमा पनि रहेका छन्।

त्यसैले अबको बहस ‘संविधान बदल्ने कि नबदल्ने?’ भन्ने दुई ध्रुवीय प्रश्नमा सीमित हुनु हुँदैन। मूल प्रश्न हुनुपर्छ—कुन व्यवस्था किन अपेक्षित रूपमा चलेन, त्यसलाई कानूनले सुधार्न सकिन्छ कि संविधानले, र सुधार गर्दा नागरिकका अधिकार, समावेशिता, लोकतन्त्र तथा संघीय गणतन्त्रको आधारभूत मर्म कसरी सुरक्षित गर्ने?

जेन्जी आन्दोलनले पुस्तान्तरणको आवाजलाई बलियो बनाएको छ भने संविधान संशोधनको वर्तमान बहसले त्यस आवाजलाई संस्थागत सुधारमा रूपान्तरण गर्ने अवसर दिएको छ। अब सरकार र राजनीतिक दलहरूको परीक्षा कति छिटो संविधान संशोधन गर्छन् भन्नेमा होइन; कति व्यापक सहमति, तथ्य, नागरिक सहभागिता र लोकतान्त्रिक विवेकका आधारमा सुधार गर्छन् भन्नेमा हुनेछ। ११औँ वर्षमा प्रवेश गरेको संविधानका लागि यही नै वास्तविक कार्यान्वयन, सुधार र पुनर्जीवनको मार्ग हुन सक्छ।

संविधान दिवस २०८३ को शुभकामना.....!

तिमि छौ र पो.....

 कविता 

शिर्षक: धन्न तिमी छौ…

सुनियो यसरी, बोल्ने फुर्सद भएन,

बुनियो यसरी, पोल्ने फुर्सद भएन।

सबै मनका कुरा तिमीले खोल्यौ,

जानियो यसरी, खोल्ने फुर्सद भएन।

तिम्रै लेखाइ पढेर बुझेँ,

तिम्रै आँखाले देखेको हेरेर बुझेँ,

तिम्रा नाङ्गा नाचहरू,

बाङ्ग्याइएका हरेक बातहरू,

सबैबाट नबोली लिँदै सिकेँ शिक्षा,

गरें निर्मम समीक्षा।

तत्पश्चात—

तिम्रै कपडा ओढेर,

तिम्रै कुटोले गोडेर,

तिम्रै बाटोमै मोडेर,

तिमीले देखाएका कर्तुतहरू,

छर्लङ्ग भएका कुन्तरहरू,

तिमीभन्दा टाढै,

तिमी आफैले सार्वजनिक गरेका गल्तीहरू,

आज मेरा लागि पाठ बने।

मैले सिक्नका लागि गल्ती गर्न परेन,

तिम्रै जस्तो बेइज्जतीले मर्न परेन।

धन्न तिमी छौ,

र पो मैले सिकेँ—

धन्न तिमी छौ, र पो…

ए आई र भैसी!

 म बदलिने बानी बाट आजित छु!

तताउदा बाफ बन्छ,

चिस्याउदा कठ्याङ्ग्रीदो कवाफ,

कुहाएर , आसवित हुदा सराफ,

छ यसको आफ्नै बुझीनसक्नु रवाफ

अनि यसका रुप छन नाजवाफ!

भन्छ विश्व परिवर्तीत छ,

एका बिहानै सित छ,

दिउसो गर्मी सङ्ग मित छ,

बेलुका सितल गित छ,

राती यसकै जित छ!

अचम्म छ, 

नबुझेर यो मन थचाम्म छ!

आफैले बनाएको उसलाई...

मस्तिष्कले जन्माएको,

बिबिध भर्सनका नामदिदै अन्माएको,

तहतहमा टल्काएको,

थरी थरी सुचनाले सल्काएको

पहलकदमीहरुका बिच,

मानब प्रयासलाई छचल्काएको!

यसैको पछी आज....

विश्व कुदित छ,

मानव थकित छ,

प्रविधी जडित छ,

मस्तिष्क कम्पित छ!

उ सङ्गै प्रतिस्पर्धी त

एउटा सानो चिप छ

लाग्छ पछार्दै छ,

कान निमोठेर थचार्दै छ!

यसरी 

मानव मन किन दिग्भ्रमित छ?

चाहेको हो कस्को लागि,

बनाईयो यो कस्को लागि,

लाग्छ उर्जावान मानब थकित छ

हेर्न मात्रै आखा पुलकित छ,

मन रसले रसित  छ,

मस्तिष्क डोपामाईनले ग्रसित छ,

सृजनाका फुलहरु,

स्वच्छ तृष्णासोधनका मुलहरु,

अविस्कार गराउने भुलहरु,

यि सबै हराए,

लाग्छ 

सबैले उसैलाई मनपराए...

उसको नाम ए आई....

सुन्दा भैसीले कराए जस्तो

ए आई...ए आई....

यसको करामत छ अनेक,

रुप छन अनिश्चित,

छ सबै मिश्रीत....

दुग्ध प्रवाहित भैसी पालेजस्तै,

पाल यसलाई,

प्रयोग गर, आफ्नै डोपामाईन घटाउन,

रचनशिलता बढाउन, 

जसरी भैसी पाल्छौ,

दुध पिउन, घिउ खान!

यसले तिमीलाई खानु भन्दा पहिला

यसैले तिमीलाई चाहनु भन्दा पहिला....,

तिम्रो चाह के हो....आफै छान...

तिमी आफै जान....जिम्मेवार बन,

सोच दुधले मलाई खाए के होला?

यसले तिम्लाई औलामा नचाए के होला?

भैसी लखेट्दै आए के होला??

यसको उपयुक्त प्रयोगको उपाए के होला?👩‍🎤👩‍🎤

......

प्रतिबिम्ब

 मानिसलाई बिम्ब मन पर्छ 

तर आफ्नै प्रतिबिम्बबाट भाग्छ!

उ अर्काको सत्य सुन्न तयार छ

आफ्नै सत्यलाई लुकाउछ!

जान खोज्छ अनकन्टारमा

छिपाउन खोज्छ पहाडमा,

टल्काउन खोज हिमालमा,

छोप्न खोज्छ खोचहरुमा,

तर कसै गरे पनि 

जिउदै मरे पनि

रहिरहन्छ सोचहरुमा!

सत्य लुकाउन हो जाने कहाँ?

छोड्दैन एसले तिमी जाउ जहाँ ,

त्यसैले!...

आफ्नै प्रतिबिम्बमा रमाउ,

आफैलाई सिङ्गार,

बिम्बमा क्षेणीक नरमाउ,

आफ्नो ब्रह्मको स्टेरिङ समाउ,

र चलाउ आफ्नै जिबनगाडी,

दुनिया के भन्छ छाडी,

आफ्नै रफ्तारमा,

आफ्नै हतारमा,

आफ्नै बर्सातमा,

आफ्नै साथमा....✍️

दिक्कको अस्तित्व

मलाई दिक्क लाग्दैन भन्नु,

समुन्द्रले सुक्खा छु भन्नु जस्तै लाग्छ,

हावा चल्दैन भन्नु आकाशले,

चन्द्रमाले रात अध्यारो छैन भन्नु जस्तै लाग्छ।

म दिक्क हरुकै भिडमा दिक्कीएको छु,

जहाँ हरेक अनुहारका मुस्कानभित्र लुकेका छन् हजारौं प्रश्न,

जहाँ हरेक चुप्पीमा छन् असंख्य अनुत्तरित उत्तरहरू।

बिहान एउटा दिक्कसँग ठोकिन्छु,

जुन ओछ्यानबाट उठ्नासाथ मलाई नियाल्छ,

अनि सानो सुस्केरा बनेर मनको कुनामा अडिन्छ।

दिउँसो अर्को दिक्कसँग ठोकिन्छु,

जुन भीडमा रमाइलो गरिरहेझैं देखिन्छ,

तर भित्रभित्रै आफैसँग रिसाइरहेको हुन्छ।

कतै चोईटिन्छु, दिक्किएर,

कतै चोईटिन्छु ठोक्किएर,

कतै आफैंसँग हारेको छु,

कतै आफैंसँग जितेको नाटक गरिरहेको छु।

म अरूको खुसीमै ठिक्क छु,

तर त्यो खुसी उधारो जस्तै लाग्छ,

जो फिर्ता पाइने आशामा दिन्छु,

तर कहिल्यै फिर्ता आउँदैन।

अरूलाई खुशी पार्न नसकेर दिक्क छु,

तर अरूले मलाई खुशी पार्न सकेनन् भन्ने गुनासो छैन।

किनभने खुसीको मापन गर्न सिकेको छैन मैले,

खुसीमा पनि दिक्क देख्न थालेको छु मैले।

तर दिक्क पनि आफैं खुसी छ,

किनभने उसले आफ्नो काम गरिरहेको छ,

मलाई अझ गहिराइमा पु¥याइरहेको छ,

अनि म उसैको अस्तित्वमा हराइरहेको छु।

खुसीले सिकाएको थियो—

आफू खुसी भए अरूलाई खुशी पार्न सकिन्छ,

तर दिक्कले सिकायो—

अरूलाई खुशी पार्न खोज्दा आफू दिक्क हुनु पनि सम्भाव्यता हो।

त्यसैले, म दिक्क छु,

यसै दिक्कीएको छु,

र यो दिक्कबाट भाग्न सक्दिन।

किनभने,

दिक्क मात्र एउटा समस्या होइन,

यो त मेरो आफ्नै छायाँ हो,

जो मसँगै हिँड्छ,

र मबाटै जन्मिन्छ।

एक गजल र ए. आई को बिश्लेषण

मैले शृजना गरेको यो जिनिस नियम सङ्गत रुपमा गजल हो या हैन त्यो बिद्वान बर्गले सुझाउनुहोला, मैले गजलै ठानेर प्रस्तुत गरेको छुँ। गजल यस्तो छ।

 बाघले घाँस किन खान्छ? अचम्ममा पर्छु,

भैंसी खोज्दै गोठमा जान्छ अचम्ममा पर्छु,

दात छैन थोते भाछ, हिन्न पनि सक्या छैन,

मै राजा हु किन ठान्छ? अचम्ममा पर्छु!

गोठको राजा भैंसी नै हो, बाघले स्विकार गर्न पर्थ्यो,

कसले गोठमा राजा मान्छ? अचम्ममा पर्छु,

बूढो हुदैन बाघ र स्याल तन्नेरी यो मान्दा बाघ गयो,

भन्नेहरुको के जान्छ? अचम्ममा पर्छु,

सबै कुरा सबै सङ्ग सधै हुन्न महोदय,यो थाहा छ,

खानकै लागि ज्यान जान्छ, अचम्ममा पर्छु!

मेरो आहराले मलाई झम्टिन आए के होला बाच्नकै लागि,

दिमाग पनि काँ काँ जान्छ ? अचम्ममा पर्छु !

बिश्लेषण:

यो गजललाई कसरी AI ले विश्लेषण गर्छ? होला भन्ने जिज्ञासा मेट्न मैले च्याट जिपीटी र भर्खरै ICT बिश्वबजारमा तहल्का मच्चाईरहेको डिपसिकलाई यो गजल को बिश्लेषण गर्न Promt लेखे, दुबैको विष्लेषण मैले यहाँ राखेको छु। कुन टुलले गरेको विश्लेषण ज्यादा सान्दर्भिक र सत्य छ ? ,, तुलना गर्ने जिम्मा पाठक बर्गहरुमा छोडेको छु!

१.डिपसिकको विष्लेषण:

यस गजलमा प्रयोग भएका बिषयवस्तु, अलङ्कार, र भावनाहरूको विश्लेषण निम्नानुसार गर्न सकिन्छ:

१. विरोधाभास र अचम्मको भावना

गजलको हरेक पंक्तिमा "अचम्ममा पर्छु" भन्ने पुनरावृत्तिले जीवनका विरोधाभासी घटनाप्रति आश्चर्य, विस्मय, र विडम्बनाको भावना व्यक्त गरेको छ। उदाहरणका लागि:  

- "बाघले घाँस किन खान्छ?" → बाघ (मांसाहारी) ले घाँस खानु प्रकृतिविरुद्ध कुरा हो। यसले समाजमा अप्रत्याशित र अस्वाभाविक व्यवहारप्रति प्रश्न उठाइएको छ।  

- "दात छैन थोते भाछ, मै राजा हु किन ठान्छ?"→ शक्ति वा योग्यता नभएको व्यक्तिले आफूलाई "राजा" ठान्नु विडम्बनालाई इङ्गित गर्दछ।  

 २. सामाजिक शक्ति संरचनाको प्रतीकात्मक चित्रण  

- बाघ र भैंसीको प्रतीक: 

  - बाघ → शक्तिशाली तर अहंकारी, यथार्थबाट टाढा (दात नभएको, घाँस खाने)।  

  - भैंसी→ साधारण जनता वा वास्तविक शक्ति (गोठको राजा)।  

  - यी प्रतीकहरूबाट समाजमा शक्तिको दुरुपयोग, अहंकार, र वास्तविक योग्यताको अभावको समालोचना गरिएको छ। 

- "गोठको राजा भैंसी नै हो" → वास्तविक शक्ति साधारण व्यक्तिहरूमा निहित छ, तर समाजले बाघजस्ता "झूटा राजा"लाई मान्ने गर्दछ।

३. अस्तित्वको संघर्ष र नियतिवाद 

- "खानकै लागि ज्यान जान्छ"→ गरिबी, असमानता, र अस्तित्वको लागि हुने संघर्षलाई इङ्गित गर्दछ।  

- "सबै कुरा सबै सङ्ग सधै हुन्न" → जीवनको अनिश्चितता र नियतिलाई स्वीकार्ने भाव।  

 ४. मानवीय मनोविज्ञानको अभिव्यक्ति 

- "दिमाग पनि काँ काँ जान्छ?" → अस्तित्व र जीवनका जटिल प्रश्नहरूले मानिसको मनलाई अशान्त, भ्रमित, र दिशाहीन बनाउँछ।  

- "बूढो हुदैन बाघ र स्याल... → शक्ति र चालाकीको सम्बन्धमा उमेरले गर्दा आउने परिवर्तनलाई व्यङ्ग्य गरेको छ।  

 ५. भाषा शैली र अलङ्कार 

- प्रश्नात्मक शैली: हरेक पंक्तिमा प्रश्नहरूले पाठकलाई चिन्तन र आत्मप्रश्न गर्न प्रेरित गर्दछ।  

- व्यङ्ग्य र विडम्बना: "राजा" भन्ने अहंकारमा डुबेका व्यक्तिहरूप्रति तीखो व्यङ्ग्य।  

- पुनरुक्ति ("अचम्ममा पर्छु"): जीवनका विसंगतिहरूप्रति असहजता र आश्चर्यलाई जोड दिइएको छ।  

 ६. सारांश 

यस गजलले शक्ति, अहंकार, समाजको विसंगति, र मानवीय संघर्षलाई प्रतीकहरू मार्फत उजागर गरेको छ। बाघ, भैंसी, स्याल जस्ता प्राणीहरू मानवीय चरित्र र सामाजिक स्थितिको दर्पण हुन्। कविले जीवनका विरोधाभासहरूप्रति आफ्नो आश्चर्य, विरक्ति, र समाजप्रतिको गहिरो चिन्ता व्यक्त गरेका छन्।  

यो गजल व्यक्तिगत संघर्षदेखि सामाजिक संरचनासम्म फैलिएको बहुआयामी रचना हो जसले पाठकलाई आफ्नो अस्तित्व र समाजप्रति प्रश्न गर्न बाध्य पार्छ।

 

२. च्याट जिपीटि को बिश्लेषण:

यो गजलले जीवनका विभिन्न सामाजिक, राजनीतिक, र अस्तित्व सम्बन्धी विरोधाभासहरूलाई प्रतिनिधित्व गर्छ। प्रत्येक शेरले समाजमा देखिने असंगतता र अचम्मलाग्दा घटनाहरूलाई सरल र व्यंग्यात्मक रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। भाव विश्लेषण यस्तो छ:

शेर १:

"बाघले घाँस किन खान्छ?" भन्ने प्रश्नले प्राकृतिक नियमको उल्लंघनलाई संकेत गर्छ। यहाँ शक्तिशालीले आफ्नो स्वभाव छोड्नु (बाघले घाँस खानु) वा कमजोर भएर गोठमा भैंसी खोज्दै जानु अस्वाभाविक लाग्छ।

शेर २:

"दाँत छैन थोते भाछ, हिन्न पनि सक्या छैन, मै राजा हुँ किन ठान्छ?"
यो शेरले असक्षम व्यक्तिहरूले आफूलाई शक्तिशाली ठान्ने मानसिकतालाई संकेत गर्छ। यहाँ 'थोते बाघ' असक्षम तर घमण्डी पात्रको प्रतीक हो।

शेर ३:

"गोठको राजा भैंसी नै हो, बाघले स्वीकार गर्न पर्थ्यो"
यसले समाजमा योग्य र सक्षम व्यक्तिहरूको राज स्वीकार नगर्ने प्रवृत्तिको आलोचना गरेको छ। गलत पात्रलाई राज मान्ने चलनलाई यहाँ व्यंग्य गरिएको छ।

शेर ४:

"बूढो हुदैन बाघ र स्याल तन्नेरी यो मान्दा बाघ गयो"
यो पंक्तिले समयको प्रभावलाई अस्वीकार गर्ने वा बूढो भएपछि शक्तिको क्षयलाई स्वीकार नगर्ने सोचलाई लक्षित गरेको छ।

शेर ५:

"सबै कुरा सबै सङ्ग सधै हुन्न महोदय, यो थाहा छ"
यो जीवनको यथार्थबोध हो, जहाँ सबै कुरा सधैँ सबैको पक्षमा हुँदैन भन्ने तथ्यलाई स्वीकार गर्नुपर्ने हुन्छ।

शेर ६:

"मेरो आहराले मलाई झम्टिन आए के होला?"
यहाँ आफ्नो आवश्यकताले नै आफूमाथि आक्रमण गर्ने विडम्बनालाई संकेत गरिएको छ। यो अस्तित्वको लागि संघर्ष र द्वन्द्वको प्रतीक हो।

समग्र भाव:

गजलले प्रकृतिको नियम, सामाजिक व्यवस्थाका असंगतता, योग्यताको अवमूल्यन, समयको प्रभाव र अस्तित्व संघर्षजस्ता विषयहरूलाई उठान गरेको छ। सरल शब्द र गहिरो व्यंग्यमार्फत समाजलाई सोच्न बाध्य बनाउने प्रयास गरिएको छ।

बहकिन्छ मन

 

बहकिएका दुईथोपा आशुहरु तप्प गाला मुसार्दै 

ओठ सम्म पुगेपछी लाग्यो,

बिछोड नुनिलो हुदोरहेछ!

उनको नुनिलो याद अझै बाकी रहेछ 

दुई खोपिल्टा भित्र!

उनले छोडेको मुटु भित्रको एउटा कोठा रित्तिएर

बोसो जमेको छ,

पिडामा जमेको बोसोले पीडा दिन्छ,

पीडा दिदा लाग्छ,

उनको नमिठो पदचाप मुटुमा गडिएको रहेछ!

उनी हुनुको आभासले मेरो जिउ जिङ्रीग हुन्छ,

गुजबमका स-साना टाकुराहरुले

जिउ सिउडी बनिरहदा,

र एकतमासले टाउको भित्रको गिदिले उनलाई

बिदाई गर भनेर आदेश दिएको छ,

तर म बिदाईको तोपमा गोलाहरु भरेर

मेसिन गन बर्साउन कसरी सकुला र खै?

नसकी नसकी पनि सक्नुपर्छ 

भन्छिन मेरी आमा,

मेरीआमाको मधुर वाणी र तार्किक वचन 

अनि निसर्त प्रेम अगाडी लहड र बचपन 

मेरो अगाडी हिरो बनेर पल्टिएको छ,

म निरीह चम्चा बनेर नाचीरहेको छु, 

के चम्चा मा अब आईनाईजेसन्को गुन्जायस छैनर?

ध्रुवीकरण को ध्रुबिकृत विश्वमा 

काईयोमा त धुलो टासिन्छ

म सङ्ग टासिने धुलो कोई भैदिए,

म सङ्गालेर नपखाली 

अङ्गालिदिने थिए!

एक सम्झनाले बनाएको खाडडललाई अर्कै मायाले टाल्न एक प्रयास हुन सक्थ्यो,

सार्थक हुनैपर्छ भन्ने त छैन,

किनकी यी गडिएका आँखा र

चाउरिएको अनुहारमा धोका र अविश्वासका धर्का बाहेक आशाका किरणहरुको मर्दन पर्न छोडेको छ,

सायद आशाले पनि बाटो मोडेको छ।

बाटो मोडेकी आशा

र अशान्त भएर हिडेकी शान्ती कतै भेटिईन भन्ने भन्नू,

तिम्रो नशालु यौवनको चन्चलता 

चाउरिन थालेको छ,

तिमीले छोडेका मलिला ओठहरु

पट्ट फुटेका छन, अहिले त बाक्लो झ्याङले टम्म छोपिएका छन,

केहीले गालामा दारी, काधमा जिम्मेवारी भनेर गिज्याउछन उसलाई, 

तर त्यो झारी पन्छ्याउने उत्प्रेरणाको अभाबमा

छट्पटिएको छ,

दारी भित्रै स-साना जनावरहरु पालिएका छन,

र खुसी छ, उसको कारण 

जैविक विविधता फस्टाएको छ!

र उ जैविक सेवक भएको छ।

आमाले चिटिक्क भएर बस भनेको सुन्दा

आमा वातावरण बिरोधी लाग्नुहुन्छ,

म मेरो अनुहारमा ग्रीन बेल्ट मुभमेन्ट चलाईरहेको छु,

छालामा घाम पर्न छोडेको छ, 

प्रेम एति जहरिलो पनि हुन्छ र?

खोलाका दुई किनारलाई सोध्न जादैछु,

कि तिनीहरु एकाकार कहिले हुन्छ्न??

सङ्गै बसेर कहिले रुन्छन,

मुस्कुराहटको आहटमा कहिले मात्तिन्छन,

एउटै छाना मुनि कैले बस्छन

एक अर्काको हात कहिले समात्छन?

अह!

कहिले पनि देखिदैनन ती सङ्गै,

तर ती खुसी छन!

म खुसी नभए पनि ती खुसी छन

मैले पनि हुनुपर्छ!

निर्जिब किनार अनि तिरलाई देखेर,

म खुसी हुनुपर्छ

मेरी आमाको पीरलाई देखेर,

म खुसी हुनुपर्छ,

मेरो जिबनरुपी जन्जिरलाई देखेर,

एउटा हाङ्गा काटिएको रुख,

अन्तिम जरा रहन्जेल पलाउने कोसिस गर्छ,

लागेका घाउहरु भलाउने कोसिस गर्छ

म मानिस भएर नसकुला र??