जलवायु परिवर्तन:: कृषिमा चुनौती र प्रकोप न्युनिकरण

जलवायु परिवर्तन:: कृषिमा चुनौती र प्रकोप न्युनिकरण

: लेखहरु

गोरख धामी

बि.एस.सि कृषि अध्ययनरत  

लम्जुङ क्याम्पस, कृषि र पशु विज्ञान अध्ययन संस्थान 

विश्वको सबैभन्दा ठूलो समस्या तथा जल्दोबल्दो विषयको रुपमा सबैले जलवायु परिवर्तन लाई लिने गरेका छन । वास्तवमै विश्वको जल्दोबल्दो समस्याको रुपमा जलवायु परिवर्तनले आफ्नो जरा गाडिरेहेको छ।पृथ्वीको वायुमण्डलमा हरितगृह ग्यासहरु जम्मा भए संगै पृथ्वीको तापमान लगातार वृद्धि भैरहेको छ। संसार भरी यसलाई विश्वव्यापी उष्णता अर्थात् Global warming भनेर भन्ने गरिन्छ । विभिन्न ओजोन तह विनाशक ग्यासहरुको मात्रा वायुमण्डलमा बढे संगै सुर्यबाट आउने हानिकारक विकिरणहरु पृथ्वीमा प्रवेश गर्ने क्रम बढिरहेको छ। विभिन्न औद्योगिक क्रियाकलापहरुको वृद्धि संगै वायुमण्डलमा हानिकारक हरितगृह ग्यासहरुको मात्रा बढिरहेको छ। हानिकारक हरित गृह ग्यासहरु उत्सर्जनमा औद्योगिक राष्ट्रहरुको नै बढी भुमिका भए पनि यो सम्पुर्ण विश्वकै लागि चुनौतिको विषय बनिरहेको छ। यसको कारकका रुपमा विश्वका धनी देशहरु भए पनि यसको प्रभाव भने विश्वका सम्पुर्ण राष्ट्रहरुले भोग्नु पर्ने निश्चित छ । जलवायु परिवर्तन , हरितगृह प्रभाव लगाएतका हानिकारक प्राकृतिक विपत्तिहरुले कुनै सिमाना तथा भुगोल हेर्दैनन् , यसकारण पनि हामी यो मामला बाट भुलेर पनि पछि हट्न मिल्दैन | विश्वभरी कहिन कहि जलवायु परिवर्तनले बोट बिरुवा , जीवजन्तु, तथा पारिस्थिक पद्धति लाई नै असर पारिरहेको वैज्ञानिक तथ्यहरु हामी संगै छन्। प्राकृतिक पद्धति संगै जोडिएको कृषि क्षेत्र पनि यी कुराहरु बाट अछुतो रहन सक्दैन । यसकारण हामी सबैको सजगता बाट मात्रै यसको रोकावट सम्भव छ, हैन भने पृथ्वीको बिनास अब तेति टाढा पनि छैन । यिनै कुराहरुलाई मैले जाने बुझेको र पढेको आधारमा व्याख्या तथा विश्लेषण गर्ने कोसिस गरेको छु ।

जलवायु परिवर्तन के हो ?

सामान्यतया कुनै पनि स्थान विशेषको लामो समय सम्मको औसत मौसमी अवस्थालाई जलवायु भनिन्छ । वैज्ञानिकहरुका अनुसार सामान्यतया कुनै पनि स्थानको ३० बर्ष सम्मको औसत मौसमी अवस्थालाई जलवायु भन्ने गरिएको छ। कुनै पनि स्थानको केही समयको  बर्षा , तापक्रम ,आद्रता, हावाको वहाब , सुर्यको प्रकाश ईत्यादिको कारण  छोटो समयमा हुने वायुमण्डलीय फेरबदलको नाप (घण्टा, दिन, हप्ता, महिना, बर्ष) लाई मौसम भन्ने गरिन्छ । प्राकृतिक अथवा मानव सृजित कृयाकलाप हरुले एक दसक अथवा सो भन्दा बढि समयमा हुने कुनै स्थान विशेषको जलवायुमा हुने फेरबदललाई सामान्यतया जलवायू परिवर्तन भन्ने गरिन्छ। वैज्ञानिक हरुका अनुसार जलवायु परिवर्तन   कुनै पनि भुगोलमा सामाजिक, आर्थिक तथा वातावरणिय हिसाबले अर्थ राख्ने हुनु पर्दछ।

जलवायु परिवर्तनका कारणहरु:

जलवायु परिवर्तन प्राकृतिक र मानवीय  दुबै किसिमले हुने गर्दछ । प्राकृतिक रुपमा सुर्य र पृथ्वीको बिचको चुम्बकिय शक्तिका कारण जलवायु परिवर्तन हुने गर्दछ। वैज्ञानिकहरुका अनुसार, हजारौ वर्षको अन्तरालमा पृथ्वीको नक्षेत्रमार्गमा आउने परिवर्तनका कारण पृथ्वीमा आउने सुर्यको प्रकाशको मात्रामा परिवर्तन हुने गर्दछ। कहिलेकाही प्राकृतिक रुपमै जलवायु प्रणालीमा आउने उतार चढाबका कारण पनि भुमध्य रेखिय क्षेत्रका समुन्द्रहरुको तापक्रम बढ्ने गर्दछ। सरसर्ती बुझ्दा प्राकृतिक रुपमा हुने जलवायु परिवर्तनको प्रभावलाई हामीले चाहेर पनि केही गर्न सक्दैनौ, यो प्राकृतिक प्रक्रिया हो र चलिरहन्छ । मानवीय क्रियाकलापका कारण हरितगृह ग्यासको मात्रा पृथ्वीको वायुमण्डलमा थुप्रीने क्रम बढेसंगै जलवायु परिवर्तनको असर देखिन थालेको हो।

पृथ्वीको तापक्रम बढ्दो छ:

सामान्यतया हरितगृह भन्नाले वायुमण्डलको टोपोस्फिएर तहमा सुर्यको प्रकाश संचयण गर्ने अर्थात्  सोस्ने प्रक्रिया भन्ने बुझिन्छ  । यहि प्रक्रियालाई आधार मानेर आज कृषिमा पोलि हाउस र प्लास्टिक टनेल भित्र खेती गर्ने प्रविधिहरु भित्रीएका छन । जब सुर्यको प्रकाश पृथ्वीमा आईपुग्छ केही मात्रामा ताप सोसिन्छ। पृथ्वी बाट फिर्ता भएको ताप वायुमण्डलमा हरितगृह ग्यासहरुले सोस्दछन् र पृथ्वीको सतहतिर नै फर्काईदिन्छन, जसको कारण पृथ्वी को तापक्रम बढ्ने गर्दछ। यसरी हरितगृह ग्यास हरुको कारण विश्वव्यापि तापक्रम बढिरहेको छ । यसैलाई विश्वव्यापी उष्णता अर्थात् Global warming भन्ने गरिएको छ । यसरी विश्वको तापक्रम बढ्नुमा हरितगृह ग्यासहरुको वायुमण्डलमा  विसर्जन तथा उत्सर्जन  गरिनु हो  । हरितगृह ग्यास भन्नाले त्यस्ता ग्यासहरु जसले पृथ्वीबाट फिर्ता भएको सुर्यको ग्यासलाई सोस्दछन र पृथ्वीमै फिर्ता पठाउछन। सामान्यतया कार्वण्डाईअक्साईड, मिथेन, कार्वन हेक्जाक्लोराईड, क्लोरोफ्लोरो कार्वन ईत्यादी ग्यासहरुको मात्रा वायुमण्डलमा बढे संगै विश्वव्यापी उष्णता अर्थात् Global warming बढिरहेको छ। सामान्य तया विश्वव्यापी उष्णता भन्नाले पृथ्वीको सरदर तापक्रम मा हुने वृद्धि लाई जनाउदछ। विश्वव्यापी उष्णता र जलवायु परिवर्तन  झट्ट सुन्दा उस्ता उस्तै लागे पनि यी फरक विषयहरु हुन् । जलवायु परिवर्तनले तापक्रममा भएको वृद्धिलाई मात्रै बुझाउदैन यसले जलवायुको सम्पुर्ण स्थितिलाई ईङ्गित गर्दछ।

किन तापक्रम बढिरहेको छ ?

संसारभर औद्योगिकरण र विकास निर्माणका कामहरू बढेसंगै ग्रीन हाउस ग्यास उत्पादन तथा उत्सर्जनमा वृद्धि भइरहेको छ। जसका कारण हरित गृह प्रभाव बढिरहेको छ, विश्वको तापक्रम बढिरहेको छ। वैज्ञानिकहरुका अनुसार हरितगृह ग्यासहरु मध्ये कार्वडाईअक्साइड्को अत्याधिक वृद्धि   भैरहेको छ। विगत आठ लाख वर्षमा पृथ्वीको वायुमण्डलमा हाल सबैभन्दा बढी कार्वनडाईक्साईड रहेको छ। सन् १९९८ पछिका वर्षहरुमा पृथ्वीको तापक्रम लगातार बढीरहेको छ। ती मध्ये सन् २०१५ को तापक्रम अर्थात गर्मी सबैभन्दा बढी हो । यसको अर्थ के हुन जान्छ भने पृथ्वीको वायुमण्डलमा हरितगृह ग्यासहरुको मात्रा प्रखर रुपमा बढिरहेको छ। उद्योग, सवारी साधन, निर्माण , विध्युत् उत्पादन आदिमा प्रयोग भएको डिजेल ,पेट्रोल, मट्टीतेल , कोइला, जस्ता फोसिल ईन्धन दहन हुने क्रममा हरित गृह ग्यास उत्सर्जन भइरहेका हुन्छन । यी बाहेक डिजेल पेट्रोलको उत्खनन् , ओसार प्रसार र यस्ता पदार्थहरु पोखिएर /चुहिएर पनि हरितगृह ग्यासहरु उत्सर्जन हुन्छन् । कृषिका विभिन्न कृयाकलाप जस्तै पाल्तु जनावर, वनजङ्गल विनास, वन डढेलो वाट पनि हरित गृह ग्यासहरुको मात्रा दिन प्रतिदिन बढिरहेको छ। जलवायु परिवर्तन आज विश्वको मुख्य समस्या बनिरहेको छ । यसले वातावरणका विभिन्न आयामहरुमा विविध असरहरु देखाउदछ  । प्रयावरणका विभिन्न क्षेत्रहरु मध्य, तापक्रम, वर्षात, आद्रता, हावाको चाप, हावाको वहाब, बादलको कृयाकलाप ईत्यादिमा प्रत्यक्ष  प्रभाव पार्दछ । यो सबैको साझा समस्या भएकाले सबैले आ-आफ्नो स्थानबाट समाधानको बाटो तिर लाग्नु पर्ने देखिन्छ। यदि यो समस्याको समाधान सबै क्षेत्रबाट उचित किसिमले हुन नसक्ने हो भने यसले निकट भविस्यमै ठूलो सङ्कट निम्त्याउने निश्चितप्राय नै छ। यो समस्याको समाधान हुन सकेन र समयमै उचित कदम नचालिएमा  विभिन्न समस्याहरु आउन सक्ने निश्चित छ ।

वैज्ञानिकहरुका अनुसार सन् २०३० सम्ममा विश्वव्यापि पदूषणका कारण करिव एक करोड मानिसको मृत्यु हुने सम्भावना रहेको छ ।

प्राकृतिक सन्तुलनमा जलवायु परिवर्तनका असरहरु : 

पृथ्वीको तापक्रममा गुणात्मक रुपमा वृद्धि हुने र कतिपय जिवजन्तु र वनस्पतिको बासस्थान धुर्विय क्षेत्रका चिसो स्थानतिर सर्ने, कतिपय जीवजन्तु तथा बिरुवाका प्रजातिको लोप हुने, अहिले देखिनै खडेरी, तथा तिव्र वर्षातका समस्याहरु देखिईरहेको अवस्थापछि तिव्र वर्षाका कारण बाढी पहिरो, भूक्षय अनि खडेरीको समस्या हुने, ठुल्ठुला  आधिबेहरी बाट व्यापक रुपमा जनधन को क्षति हुने, लु  को सम्स्या आजाको भन्दा कयौ गुना बढ्ने , धुर्विय तथा हिमाली क्षेत्रका बरफ पग्लने, समुन्द्रको सतह बढ्ने , ताल तलैयामा पानीको मात्रा घट्ने, प्राकृतिक स्रोतहरुको पहुचमा बढी प्रतिस्पर्धा र झगडा हुने किर्याकलापहरु देखिने निस्चित छ। यी भबिष्यमा हुन सक्ने असरहरुको झलक मात्रै हुन् तथापि अहिलेकै अवस्थामा पनि जलवायु परिवर्तनले धेरै असर देखाई सकेको छ । टापु मुलुकहरु डुबानको चपेटामा छन् । धुर्विय आईस क्यापहरु पग्लने क्रममा छन्, नेपालकै कुरा गर्ने हो भने वर्षेनी अतिवृष्टि र अल्पवृष्टिका समस्याहरु देखिइरहेका छन्। यो वर्षमात्रै खडेरिका कारण नेपालको सुदुर पश्चिमको कृषि क्षेत्रमा अरौबौको क्षति भयो, वर्षामा बाढिले उत्पात मचाईदिन्छ हिउदमा पानी सुकेर पिउने पानी पाउन नि कुनै-कुनै ठाउमा गाह्रो भैरहेको छ। नेपालका ठुल्ठुला तालहरुमा बिस्तारै पानीको तह घट्दै गैरहेको छ र हिम शिखरहरुको हिउँ दिनानुदिन पग्लिरहेको छ अनि हिमनदिमा पानीको घनत्व बढीरहेको छ जसको कारण हिमताल हरु फुट्ने खतरा उस्तै छ। कृषि क्षेत्रमै हेर्नू पर्दा धेरै जसो बाली बिरुवाहरुको फुल्ने र पाक्ने समयमै आकाश पातालको फरक देखिरहेको छ । यसबाट किसानहरु मारमा परिरहेका छन। उनिहरु यो असमन्यता बाट गुजरीरहेका छन् ।

जलवायु मैत्री कृषि आजको आवश्यकता :

जलवायु परिवर्तनको प्रभावलाई कसरी घटाउने भन्ने कुरा गर्नु भन्दा पहिले जलवायु परिवर्तनमा कुनै पनि क्षेत्रको योगदान बारे पनि बुझ्नु पर्ने जरुरी हुन्छ। कुनै पनि असरहरुको प्रभाव लाई कम गर्ने ससक्त उपाय भनेको नै त्यसको कारण- हरुलाई बुझेर त्यसै अनुरुप कदम उठाउनु हो । त्यसकारण पनि मैले यी कुराहरु उठाउने प्रयास गरेको हु । मुख्यतया: कृषि क्षेत्रको योगदान बारे चर्चा गर्नु पर्दा, आधुनिक कृषि उत्पादन र वितरण सम्बन्धित क्रियाकलापहरु बाट धेरै मात्रामा हरितगृह ग्यास उत्पादन हुने गर्दछन् ।

कृषि क्षेत्रबाट मात्रै मानव सिर्जित कुल हरितगृह ग्यासको १४ प्रतिशत हरितगृह ग्यास उत्पादन हुने गर्दछ। यसका अलवा १८ प्रतिशत वन विनाशबाट उत्पादन भैरहेको छ भन्ने वैज्ञानिक आकलन रहेको छ। कृषि कृयाकलाप बाट मुख्य रुपमा मिथेन, नाईट्रस अक्साईड र कार्वनडाईअक्साईड उत्सर्जन हुने गर्दछ्न।

मानव कृयाकलाप बाट उत्सर्जन हुने नाईट्रस अक्साईड मध्ये करिब ६० प्रतिशत र मिथेन मध्ये करिब ५० प्रतिशत कृषि क्षेत्रबाट उत्सर्जन भैरहेको वैज्ञानिक अनुमान रहेको छ। जनावरहरुको मुलमुत्रबाट मुख्य रुपमा नाईट्र्स अक्साईड उत्पादन हुन्छ त्यस्तै रसायनिक तथा प्राङ्गारिक मल हालेको माछापोखरी या ताल-तलैया बाट पनि नाईट्रस अक्साईड उत्पादन भैरहेको तथ्य हामी माझ छ। कृषि क्षेत्रबाट उत्पादन हुने जम्मा कार्वनडाईअक्साईड मध्ये २.७ करोड टन अर्थात मानवीय कृयाकलाप बाट उत्सर्जन हुने कार्वन डाई अक्साईडको ९ प्रतिशत उत्सर्जन भैरहेको छ। वैज्ञानिक प्रमाणहरुका अनुसार पृथ्वीको माटोबाट सालिन्दा (yearly)  ६० अरब टन कार्वन डाईअक्साईड वायुमण्डलमा जान्छ । यो फोसिल ईन्धन जलेर जाने मात्रा भन्दा निकै बढी हो तर यो प्रक्रिया दोहोरो हुने भएकाले यसको प्रभाव ज्यादै न्यून हुने गर्दछ। यसरी बुझ्दै गर्दा कृषि क्षेत्रका विविध कृयाकलापहरुको भुमिका पनि जलवायु परिवर्तनमा ससक्त देखियो  । यसरि उत्पादन भैरहेका हरित गृह ग्यासहरुको उत्पादन मात्रै बन्द गर्ने हो भने एक चौथाई सम्म जलवायु परिवर्तनलाई रोक्न सकिदो रहेछ। यसरी कृषि र वन क्षेत्रबाट पृथ्वीमा भैरहेको हरित गृहको असर लाई २ तरिकाले कम गर्न सकिन्छ। कार्वन स्थिरिकरण (fixation) र हरित गृह ग्यासको उत्सर्जन घटाएर । कार्वन स्थिरिकरण भन्नाले कार्वन लाई लामो समय सम्म कुनै न कुनै विधि बाट वनस्पति या माटोमा सन्चय गर्ने भन्ने बुझिन्छ। अहिलेको अवस्थामा कार्वन स्थिरिकरण को लागि जैबिक रसायनिक र भौतिक तिनै तरिकाहरुबाट स्थिरिकरण बढाउन सकिन्छ।  सिमसार क्षेत्रको उचित व्यवस्थापन, वृक्षरोपण, कृषि कार्यमा उचित परिवर्तन ईत्यादी त्यस्तै भौतिक तरिका को कुरा गर्दा ल्यान्ड फिल, बायोचार, अनि जैबिक ईन्धनको रुपमा यसको प्रयोग लगाएतका कुरा हरुबाट स्थिरिकरण बढाउन सकिन्छ । त्यस्तै खनिज स्थिरिकरण, कृत्रिम रुखको प्रयोग, अनि कार्वन डाईअक्साईडको समुन्द्रमा भण्डारण जस्ता तरिकाहरु स्थिरिकरण बढाउने नया तरिकाहरु पनि रहेका छन । कार्वन स्थिरिकरण संग-संगै हरितगृह ग्यासको कम उत्पादन अथवा उत्पादनमा कटौती अर्को महत्वपुर्ण कुरा हुन जान्छ । जस्तै कृषि क्षेत्रबाट उत्पादन हुने नाईट्रस अक्साईड लाई हामी त्यसको प्रयोग गर्ने तरिकाहरुमा सुधार गरेर कम गर्न सक्छौ । सिचाई गर्ने तौर तरिकाहरुमा व्यापक बद्लाव ल्याएर, डिजेल पेट्रोल अनि ईन्धन बाट चल्ने मेसिनहरुको प्रयोग नगरेर, विभिन्न वालिहरुको कृषि पद्दतिलाई बदलेर , गोबर मलको उचित व्यवस्थापन गरेर, अनि जनावरहरुको पाचन क्रियाकलाप बाट उत्पादन हुने मिथेन को उत्पादन घटाउने खालका घाँस अनि दानाहरु खुवाउने जस्ता सामान्य कामहरुबाट हरितगृह ग्यासको उत्पादन कम गर्न सकिन्छ।

जलवायु प्रकोप न्यूनीकरणमा हाम्रो भूमिका के ? 

यसकारण सबैले सबै ठाउबाट यस्ता कुराहरु सम्बन्धि सचेतना जगाई आजै सजग बनेर भोलिको क्षति बाट जोगिने उपाय अवलम्बन गर्नु पर्दछ। प्राकृतिक रुपमा हुने जलवायु परिवर्तन लाई हामीले केही गर्न नसके पनि मानवीय क्रियाकलापहरुबाट हुने जलवायु परिवर्तन लाई भने हामी आफ्ना कृयाकलाप बाट नै रोक्न सक्दछौ। हाम्रो जस्तो मुलुकमा जलवायु परिवर्तन र यसका असरहरु बारेको जनचेतना नै सुरुवाती उपाय हुन सक्छ। विश्वभरी नै वैकल्पिक उर्जाका श्रोतहरुलाई प्रवर्द्धन गरेर प्रयोग गर्न गराउन प्रेरित गर्ने व्यापक रुपमा भइरहेको वनफडानी लाई रोकि वृक्षरोपण गर्ने, हरियाली वातावरणको निर्माण गर्ने, प्राकृतिक श्रोतहरुको विवेकपुर्ण तरिकाले संरक्षणात्मक प्रयोग गर्ने, सडक सवारीबाट उत्पन्न हुने धुलो धुवालाई रोक्न सडकको छेउछाउ अनि पेटिहरुमा हरित पेटिका निर्माण गर्ने, व्यक्तिगत सवारी भन्दा सार्वजनिक सवारी प्रयोग गर्न प्रोत्साहन गर्ने, फोहोरमैला को पुन:  प्रयोग र पुन: चक्रण गर्ने, साईकल लगाएत विध्युतिय सवारी साधान/मेसिनहरुको प्रयोग गर्न गराउन प्रेरित गर्ने गराउने उपायहरुबाट जलवायु परिवर्तन कम गर्न सकिन्छ। यि बाहेक  खेती गर्दा खेती पातिमा प्राङ्गारिक मलहरुको प्रयोगमा बढावा दिदै खेतीबाट उत्पन्न हुने फोहोरमैला लाई नजलाउने, वातावरण मैत्री खेती गर्ने अनि जनावर तथा पन्छिहरुबाट उत्पादित फ़ोहोरमैला को उचित व्यवस्थापन गर्ने, कुहिने फ़ोहोरमैलाहरुबाट कम्पोष्ट निर्माण गर्ने लगाएतका कृयाकलापहरु बाट स्थानिय स्तरमै जल्वायु परिवर्तन रोक्ने उपाय अवलम्वन गर्न सकिन्छ। गाउँ ठाउमा स्थानिय हरुको सहभागितामा क्लब गोस्ठी, सेमिनारहरुको आयोजना गरी जलवायु र विश्व व्यापी उष्णताको बारेमा आवश्यक ज्ञान प्रदान गरी हिजोको अवस्था आजको अवस्था अनि आजका कृयाकलापहरु बाट भोलि हुन सक्ने समस्याहरु माथि प्रकाश पारी उनिहरुमा जिम्मेवारीको बोध गराउन सक्नु आजको आवश्यकता हो माथिका सबै कृयाकलाफरुको एक मात्र उद्देश भनेको एक जना व्यक्तिले उत्पादन गर्ने हरितगृह ग्यास को मात्रामा कटौती गर्नु हो ।  विज्ञान को भाषामा कुनै एक व्यक्तिले सरदर उत्पादन गर्ने हरितगृह ग्यासको मात्रा लाई त्यस व्यक्तिको  कार्वन फुटप्रीन्ट भनिन्छ । हरेक सुधारात्मक उपाएहरुको एक मात्र लक्ष्य भनेको जलवायू परिवर्तन को अवस्थालाई घटाउनु नै हो र यो कार्वन फुटप्रीन्ट घटाउन सकेमा मात्रै सम्भव हुन्छ। नेपालीहरुको कार्वन फुटप्रिन्ट ज्यादै कम छ नेपाल बाट जति कार्वन उत्पादन भइरहेको छ त्यसको हरितगृह प्रभावमा खासै कुनै योगदान छैन। नेपाल आफुले उत्पादन गरेको कार्वन लाई स्थिरिकरण गर्न सफल छ। नेपालको वन जङ्गलले नेपालको कार्वन उत्पादन लाई ब्यालेन्स गरिरहेको छ । हरितगृह प्रभाव  र जलवायु परिवर्तन मा हाम्रो योगदान सुन्य भएता पनि असरको भागिदार भने बराबरी रुपमा हामी पनि हुन्छौ। हामीसंग भोलि आउन सक्ने विपत्तिलाई थेग्न सक्ने सामर्थ्यको अभाव छ यसकारण पनि विकसित विश्वलाई हामिले प्रश्न उठाउने बेला आएको छ। वातवरण सम्बन्धी विभिन्न सम्मेलनहरुबाट कैयौ कुराहरु उठ्दै गर्दा, र कयौ घोषण पत्रहरु पारित हुँदै गर्दा तिनी हरुको कार्यान्वयन माथि भने प्रश्न उठाउने बेला आएको छ। नत्र भने “बिराउने रामे चोट पाउने चामे” भन्या जस्तै ठुला राष्ट्रहरुको गल्तिको सजाए प्रकृतिले हामीलाई दिने निस्चित जस्तै छ। कृषि आधुनिक प्रविधी भित्र्याउने, रसायनिक मल तथा विभिन्न औद्योगिक रसायनहरुबाट वायुमण्डललाई धुवामय पार्ने रास्ट्र हरुमाथि प्रश्न उठाउने बेला आएको छ।

अब नेपालले मात्रै जलवायूकोको रोगलाई रोक्न सम्भव त छैन तर यो कार्यको थालनी भने अवश्य हामी गर्न सक्छौ । आजैबाट कहि न कहिबाट सुरुवात गरौ, हामिले नगरे कसले गर्ने? अहिले नगरे कहिले गर्ने?

THIS article is sole property of writer this is first published in yubakirshi,com in may16 saturday 2016
link is provided here 

 http://yubakrishi.com/2016/05/27/718

फिक्सन : अर्को बिहान

अर्को बिहान ...

त्यो दिनपनी घुमघाम को क्रममा म पुगेको थिए एक टहरामा.....

टिन मा पानीका थोपाहरु बज्रीरहेका थिए । जोरको हावा चलिरहेको थियो! हावाले टिन उडाउछ कि भन्ने डर उस्तै थियो भने बाहिरको पानि पनि भित्र पस्ने डर थियो । रामकुमार टर्च बालेर छेउ तिर हेर्दै कराउदै छन । ए भगत उठ गधा! ए यो त भिजी सकेछ,, के विधि निदाको हो! भगत आँखा माडदै उठ्छ । कपडा छाम्दै, ला हजुर बा आज पनि पिसाब फेरिएछ ।लजाएर बोल्छ।पिसाब हैन आकासले पिसाब फेरेको गधा! तेत्रो पानी ले भिज्दा नि था पाउन्नस मुर्दार , राम कुमार मुर्मुरियो । 'खै हेर्त फागुनिको ओछ्यान  भिजेको त छैन?, सिते ले लामो हाई काढ्दै भनिन, छैन। टिन एकनासले बजिरहेको थियो !

रामकुमारले खल्ती छाम्दै धेरै दिन अघि आधा सल्काएको ४४ बिडि निकाल्यो र सलाई पार्दै तान्न थाल्यो। यो पाराले यो बर्खामा बाचिएला जस्तो छैन,, गएको बर्खा त जसरी तसरी गयो। टिन पनि नयाँ थियो । सबै जना सङ्गै थियौ ,डर पनि थेन!! घर बनाउनलाई सरकार ले दुईलाख दिने कुरा गरेको नि कति भै सक्यो, धेरै ठाउमा पाईसकेछ्न हाम्रै गाउँ मात्रै के भा हो कुन्नी? पहिलो किस्ताको ५००००/- अस्ति तिर पाईन्छ भनेर बोलायो फेरि के कुन्नी नमिलेर निकासा भा छैन रे! हुन त आफुलाई पर्या भए पो! अर्कालाई को ले पो हेर्छ र? " लामो सास तान्दै रामकुमारले भन्यो ।

हो भन्या बुढा, अब भात किन्ने कि,, घर बनाउने! बर्ष भरी कमाएको खादैमा ठिक्क हुन्छ, फेरि यिनिहरुलाई स्कुल पनि पठाउनै पर्यो ! गाँस खायो बाँस नभएर दुख पाईयो वास बनाउ गाँस नपाई भोकै मरिन्छ । धेरै आए ! गाउमा थरिथरिका नारा दिएर गए ! फुरुक्क पारे! चाउरी परेक सुकेका अनुहार लाई हसाए, घर बनाई दिन्छौ भने ,नानाभाती प्रस्नहरु सोधे कापी हरु भरेर गए , हामिलाई झुक्याए चुट्किला सुनाएर! कथा सुनाएर।  हामिलाई धेरै आसा देखाएर खुसी पार्दै फोटो खिचेर लगे्! तपाईका कुरा ठाउमा पुगाउछौ भने। आफू ठाउमा पुगे , बढुवा भए,NGO कि के जाती हौ भने सरकार लाई कुरा लाईदिन्छम रे  हामी जस्ताको त्यस्तै,  हामिलाइ चुट्किला बनाए!'सिते ले निराशता दर्साईन ।

हुन पनि भुकम्प मा उनिहरुले कमाउने छोरो गुमाएका रहेछन । सधै हामी किन मर्न सकेनौ,, हामिलाई किन काल आएन भनेर रामकुमारले सधै काललाई गाली गर्थे र आजपनी  त्यही गरे । भुकम्पमा छोरो गुमेपछि बुहारिलाई नि गुमाएका रहेछन उनिहरुले, गर्भवती बुहारिलाई नाकाबन्दिको मारमा गुमाएछन ! बच्चा जन्माउन लाग्दा धेरै रगत बगेछ अस्पताल लिन रामकुमारले भर मग्दुर प्रयास गरे,, मानिसलाई बोलाएर बोकेरै अस्पताल लिने प्रयाश थाले तर भगवानको चाहना नै एहि भए पछि कसको के लाग्थ्यो र? रामकुमार यिनै कुरा सम्झेर भकानिदै थिए !

आज पनि सिते ले उनलाई सम्झाउने कोसिस गर्छिन!! सधै बेकारका कुरा नसम्झ बुढा यी नाति नातिना छन यिनकै लागि भएनी हामिले बाच्नु पर्छ ।गएका कुरा लाई सम्झेर कम्जोर हुनु भनेको आफैलाई मार्नु हो, बाचुन्जेल समस्या संगै जुधौ, एक दिन मर्नु त छदै छ! यी लालाबालाकै लागि हामिलाई भगवानले जिउदो छोडेका हुन ।

राती एक बज्दै छ! भगत फेरि बजैको काखमा निदाई सकेको थियो ! उसको कपाल खेलाउदि सिते 'अभागी तेरो कर्म , सानै छ्दा माया गर्ने आमाबुबा गुमाईस अब तेरै भरोसा छ , हामी हुन्जेल त सुखै पाउने हस अब ठूलो भएसी हामिलाई सुख दिनु पर्छ तैले !' दिन्छ यो मुर्दार सुख सरिरमै पानी परेको त थाहा पाउदैन, सरिरमै पिसाब फेर्छ ! रामकुमार नातिलाई सुमसुम्याउदै बोल्यो ।

फागुनिको ओछ्यान पानीले नभेट्टाको भएकाले उनी मजाले सुति रहेकी थिईन ।  फागुनी भगत भन्दा ठ्याक्कै एक डेढ बर्ष कान्छी हुन । उनलाई रामकुमार र सिते ले उठाउन खोजेनन ।निन्द्रा खल्बलियो भने उनको बितन्डा मचाउने बानी भएकाले उनलाई उनिहरुले उठाएनन ।

पानी थोरै रोकिए जस्तो भयो अब उनिहरु सुत्ने तरखरमा लागे ।

मैले यो सब नियाली रहेको थिए। भुकम्प बाट कायल भएका कयन घर हरुलाइ लुटेर आएको थिए । त्यो दिन त्यही टिनको झुप्रो मेरो टार्गेट थियो । त्यहा को बस्तुस्थिती देखेपछी लाग्यो । सन्सारमै एति घिनलाग्दो काम मैले गरिरहेको रहेछु , थुईक्क आफ्नै मुख्मा थुक्न मन लाग्यो ! म आज देखि नराम्रो काम नगर्ने भुकम्प पछिको पुनर्निर्माण मा स्वयंसेवक बन्छु अब म सुध्रन्छु कयन गाली खाए होला कयन पाप लाग्ने काम गरे । आसुले लत्पतिएका आमाबुबा हरुलाई मैले लुटे, तिनिहरुले गासको लागि थन्काएका पैसा चोरे, मस्ती गर्दै हिने  ।म बद्लने वाला थिए। मेरो भावना लाई लुट्यो त्यो घरले मैले आफैलाई धिक्कारी रहेको थिए । बिस्तारै त्यहा बाट कुलेलम ठोक्ने बिचार गरे ! रामकुमारले सिते बुढिलाई भन्यो हैन ए बुढी त्या हेर्त मान्छे जस्तै कोहि उभिरा छ । हो त बुढा त्यो गाउँ चोर्ने मान बहादुरको छोरो हैन हरामी कहिको । हो यो मुर्दारलाई आज बाकी राख्दिन रङेहात फेला पर्यो । उनी जुरुक्क उठे र म भए तिर आउदै गर्दा बिचमा एक मोटो बासको चोईलो समाते! म भाग्न खोजे,, तर मेरो कमिज को पछडिको भाग टिन को कुना मा अड्किएको थियो! म सार्है डराए, चाहेर पनि भाग्न सकिन मेरा खुट्टा काप्दै थिए ती बुढाको अनुहार नै कस्तो कस्तो लाग्यो ।बुढाले आफ्ना चम्किला दात कस्दै चम्किलो बासको चोईटा उठाए!! म एकासी कराउनु बाहेक केही गर्न सकिन  !एया मार्यो नि आमा

एई के भयो एल्लाई! डाक्टर साप हेर्नू त मेरो छोरा छट्पटीदै छ। आमा बोल्नु भयो ए हरि के भयो ह तलाई नराम्रो सपना त देखिनस ! डाक्टर सापले भन्नू भा त चाडै ठिक हुन्छस रे ।

यहि कुरा भन्न लाग्नु भएको लगभग होस आए देखि महिनौ भएको थियो । आज पनि फेरि अर्को बिहान एहि सपना सङ्गै सुरु भयो ।बुढाले सपनामा बासको चोईटाले हिर्काएको सम्झे बिस्तारै हात टाउको तिर लागेर  छामे पट्टि थियो । पट्टिमा हात पर्दा ओसिलो लाग्यो ! एक दम डराए हात आँखा अगाडि ल्याए ! नियाले रगत थिएन ,, बस पानी लागेको थियो पट्टि बाट,, हल्का सन्चो भएको अनुभव भयो ।

#भुकम्पमा परि ज्यान गुमाउने ग्यात अग्यात आत्माहरुको चिर शान्तिको कामना सहित!!

र यो पनि पढ्नुहोस!! परिवर्तन -निबन्ध

नयाँ बर्ष र नयाँ आवस्यकता

हिसाबकिताब अनि उतारचढावको बर्षको रुपमा गएको बर्षले नेपालको ईतिहासमा गहिरो छाप छोडेर गयो । धेरै भन्दा धेरै रुवायो थोरै आशा जगायो तर निरासा  भित्रैबाट आशाजनक सुरुवाती पनि गरायो ।कयन कुराहरु फेरिए भित्तेपात्रो नयाँ फेरियो, दिन र रातहरु फेरिए सिर्फ अङ्कमा भएनी साल फेरियो! 

उल्लेख्य रुपमा कुनै कुराको प्रगती नभएनी नेपालको ईतिहासमै  जनताले चुनेका प्रतिनिधिहरुबाट लेखिएको संबिधान जारी हुनु गएको बर्षको महत्वपुर्ण उपलब्धी रह्यो। 

धेरै नराम्रा तथा जनमन रुवाउने घटना हरुले गएको बर्ष खासै खुसिको बर्ष रहन सकेन । महत्त्वपूर्ण ब्यक्तित्वहरुले यसै बर्ष देह त्याग गरे / हवाईजहाज दुर्घटनाहरुले नेपाली मनमा गहिरो पीडा दियो! सुरुवातमै भुकम्पले घरबार बिहिन बनाए सङ्गै सुरु भएको यो बर्षले अन्त्य सम्म रुवाउने काम गर्यो। खोटाङ्ग मा बस दुर्घटना र डोटिमा जीव दुर्घटना सङ्गै गएको बर्ष कालो बर्षको रुपमा हामी माझबाट टाढा भयो ।धेरै कुराहरुले गएको बर्ष वास्तवमै हाम्रो लागि सुखद रहन सकेन

।

नया बर्ष सुरु भैसकेको छ। कयौं कुराहरु छन / नेपाली राजनिती र नेपाली जनमानश माथी धेरै चुनौती हरु छन्l आर्थिकरुपमा देश खस्किएको छ। भुकम्पपछिको पुनर्निर्माण द्रुतगतिमा अघि बढ्नुपर्ने छ ! संबिधानको कार्यान्वयन गर्नु पर्ने ठूलो चुनौती छ । यसका अलवा सामाजिक तथा आर्थिक कुराहरु पनि छन , जुन साचो रुपमा अघि बढ्नैपर्ने छन। चुनौतिहरुबाट सुनौला अवसरहरुलाई खोज्ने मात्रै हैन जिवनमा लागू गर्नु छ! अनेकौ  बाधा र ब्यबधान हरुका बिचमा सबैलाई मिलाएर लान सक्ने राजनितिक नेतृत्व को खाचो अझै पनि छ। वास्तवमै भन्ने हो भने देश संक्रमणकाल बाटै गुज्रीरहेको छ। कागज मा मात्रै सिमित योजनाहरुलाई ब्यबहारिक कसरतबाट सकेसम्म छिटो सन्चालन र कार्यान्वयन गर्नु जरुरि छ ! यो सब तबमात्र सम्भब हुन्छ। जब आपसी मेलमिलाप र सद्भाव को वातावरण शृजना हुन्छ।

नेपाली राजनितिलाई  फोहोरी ठान्ने युवाहरुलाई यहि राजनितिक नेतृत्वले बिस्वास दिलाउनु पर्ने छ कि राजनिती राम्रो भएमा सबैकुरा  राम्रो हुन्छ ! राम्रो हुनका लागि नयाँबर्ष सङ्गै राम्रोहुने ,असल हुने बानिको बिकाश गर्ने मामलामा कोहि पनि चुक्नु हुन्न।

 जब देशको कुरा आउँछ तव स्वाभिमानी बनेर सडक मा उत्रन प्रत्यक नेपाली तयार छन भने देश बनाउने मामलामा पनि पक्कै सबैको एकमत हुनै पर्छ चाहे त्यो राजनीतिक क्षेत्र होस या सरकरी र गैरसरकारी । प्रगतिका बाटा सबैतिरबाट आउनका लागि चारै तिर का हाम्रा ढोका हरु खुल्नु पर्छ। 

गएको बर्षले हामिलाई धेरै धोका दिएकै होl  आर्थिक समृद्धि लाई एक दशकपछि धकेले पनि हामिलाई दशकौ पछि सम्मका लागि नेपालको खाका कोर्ने ग्यान दिएर गयको छ। भनिन्छ अनुभव  भोगेर लिने कुरा हो/ धेरै भोग्नु पर्योl  भुकम्पको त्राश, बिनाश ,नाकाबन्दी को अत्याचार तथा अनेकौ  तिकडमहरु,! 

यदि हामी आफैमा आत्मनिर्भर हुने बाटो पहिलै रोजेको हुन्थ्यौभने कसैको मुख ताकेर बस्नु जरुरी हुदैनथ्यो । अब ढिलै भएपनि धेरै कुरा नेपालिले भोगेका छौं l आफ्नो वास्तविक परिस्थिति सङ्ग परिचीत भएका छौं। आफैलाई ढिलै भएपनि बुझ्ने कोसिस गरिरहेका छौं। परनिर्भरता जस्तो खतरानाक बिस   केहीपनि हैन भन्ने कुरासङ्ग  पूर्णरुपमा परिचित भएका छौं।

जब हामी सबै चिज मा सबल छौ भने अर्का को मुख किन ताक्ने?  हामीले चाह्यौभने देशबिकाश पनि ब्यक्तित्व बिकाश भन्दा गार्हो चिज पक्कै हैन! देशलाइ  एउटा ब्यक्ती मान्ने हो भने कुनै पनि निकाय साखा तथा सम्पुर्ण सरकारका अङ्गहरु देश भन्ने ब्यक्तिका अङ्गहरु हुन। देश भन्ने ब्यक्तिको बिकाश तब मात्र सम्भव छ, जब सबै अङग हरु स्वभाबिक तबरले काम गर्न थाल्दछन। ब्यक्तिको कुनै पनि अङ्ग यदि रोगी भयो या कुनै काम गर्न सकेन भने त्यस्तो अवस्थामा ब्यक्ती स्वस्थ  हुने सक्दैन l त्यसकारण सबै अङ्ग हरु चुस्त र दुरुस्त राखेर यदि देश भन्ने ब्यक्तिलाई सुधार्दै जाने हो भने बिकाश भन्ने कुरो त्यति गार्हो चिज पनि हैन ।

सबल बिकाशको लागि अङ्गहरु सबल र सक्षम हुनै पर्छ ।प्रत्यक अङ्गहरुमा भएका असक्षमता लाई हटाएर अथवा सुधार गरेर जानू नै बिकाशको प्रथम चरण हो भन्ने मलाई लाग्दछ। यसले देशको चौतर्फी बिकाश मात्रै हैन संविधान कार्यान्वयन जस्तो झन्जटिलो काम पनि सजिलै गर्न सकिन्छ भन्ने हो । सबै अङ्ग हरुको उचित सरसफाइ बाट नै सफा वातावरण को आवस्यकता महसुस गर्न सकिन्छ। यसको मतलब यो हो कि रोगी मानिसले सरसफाईको आवस्यकता महसुस त गर्न सक्ला तर उसले सरसफाई गर्न भने सक्ला भन्ने कुनै आधार हुदैन।

नयाँ बर्ष यी र यिनै अप्ठ्याराहरु बिच हामी माझ आएको छ। संविधानको कार्यान्वयन ले नै अहिलेको अवस्थामा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण ठाउँलिन्छ र लिनुपर्छ पनि। नियम कानुन र यसको उचित कार्यान्वयन बिना कानुनी राज्य को परिकल्पना असम्भव छ। कानुनीराज्य एउटा अबधारणामा मात्रै हैन ब्यबहारिक प्रयोगमा आवश्यक  छ। नेपालमा कानुनी राज्यको अबधारणा पहिलैदेखि नै भएपनि यसको कार्यान्वयनमा भने उहीँ प्रश्नवाचक चिन्ह खडा छ । यो सम्बिधान कार्यान्वयन सङ्गै त्यो अबधारणा मा मात्रै सिमित नभएर वास्तविक कानुनी राज्य स्थापना हुनै पर्छ । जसको ब्यबहारिक प्रयोग राजनितिक नेतृत्व बाटै सुरु हुनुपर्छ तब मात्रै जनता कानुनी रुपमै आफुलाई सबल र सक्षम अनुभव गर्न सक्ने छन ।हरेक राजनितिक दलहरु आफैमा सफा हुनै पर्छ। अरुलाई दोश दिने परिपाटी बाट मुक्त भएर आफ्ना कमिकमजोरी लाई सुधार गर्न तिर लागि आवस्यक ठाउमा मात्र खबरदारी गर्ने बानी बसाउनै पर्छ । राम्रो कामका लागि जसको सरकार भए पनि खुल्ला मनले साथ र समर्थन गर्नु जरुरी छ भने नराम्रा कामहरुका लागि आफ्नै दलको नेतृत्व माथी पनि प्रश्न चिन्ह खडा गर्न सक्ने क्षमता   स्थापित हुनु पर्छ ।यसको लागि सधै अरुको आलोचना गर्ने प्रबिर्ती बाट बाहिर आएर एक अर्कालाई बिश्वास गर्ने वातावरण को शृजना गर्न तिर सबै राजनितिक दल हरुले लाग्नु पर्ने टड्कारो आवस्यकता छ ।यदि यो सकिएन भने संबिधान कार्यान्वयनमै सबैभन्दा बढि समस्या सुरु हुने छन ।अनि ती समस्या बाट अग्यात शक्तिले फाईदा नउठाउलान भन्ने ग्यारेन्टी कसैले दिन सक्ने छैन। त्यसैले मेलमिलाप र सद्भाव बाट मात्रै देशको बिकास हुन्छ भन्ने तिर सबैको ध्यान जान जरुरी छ।हरेक समस्याले त्यसको जवाफ पनि बोकेर ल्याएको हुन्छ भन्ने मान्यातलाई आत्म साथ गर्दै देश भित्रका सबै समस्याहरु को जड भनेको असमझदारी नै हो भन्ने मेरो ठम्म्याई हो ।

अन्त्यमा यो नयाँ बर्षले हामी सबैमा एकअर्कालाई बुझ्ने शक्ति प्रदान गरोस । सबैलाई नयाँ नेपालको निर्माणहातमा हात काधमाकाध मिलाएर जाने क्षमता प्रदान गरोस र आर्थिक उन्नतिको बाटोमा देशलाई डोर्याउन राजनितिक नेतृत्व लाई सफागर्ने अभियान मा लाग्न सबै नेपाली लाई प्रेरित गरोस ।यहि सुभकामना ।।।

होलि २०७२ को सन्देश

होलि २०७२को सन्देश 

होलि २०७२ लमजुङ किर्षी क्याम्पस

यो पाली पनि सधैं झै होलि खेलियो। परम्परागत रुपमा समुहमा होलिका गित गाउदै गाउँ गाउँ डुल्ने, गाउँले अवसर नपाए पनि रंग आदानप्रदानको सुनौलो अवसर सङ्गै सुभकामना आदानप्रदान पनि गरियो। यो पालिको होलि मेरोलागी अहिले सम्मका सम्पुर्ण होलि भन्दा सार्है रमाईलो रह्यो। हुन त पहिला पहिला गाउँतिर होलिका गित गाउदै मादल बासुरी, ड्रम इत्यादी बजाउदै गाउँ गाउँ डुल्दै, दक्षिणा बटुल्दै होलि नखेलेको पनि हैन। त्यसरी होलि खेल्दा तेति रमाईलो अनुभव भएन जति साथी भाइ हरु सङ्ग रङ्ग आदानप्रदान गर्दा भयो। यो मानेमा मैले त्यो प्रकारको होलिलाई उपेक्षा गरेको पनि हैन, तर जब रमाईलो कै कुरा आयो भने त्यसको मात्रा बाहिर अवस्य देखिदो रहेछ ।गाउँ तिर का होलि पश्चात जब प्लस टु को लागि काठमाडौ छिरियो, त्यहाँ पनि दुईटा होलि खेल्ने अवसर पाईयो। प्राईभेट कलेजमा पढ्दा तेति साथी जम्मा गर्न पाईएको थियन। आफ्नै रुमका अनि आफ्नो जिल्लाका सिमित दाजुभाई सङ्ग सुभकामना तथा रङ्ग आदानप्रदान हुन्थ्यो, त्यसपछी छत मा चढेर लोला बर्साईन्थ्यो। जो कोहिलाई लोला हान्दा डर मिश्रित रमाईलो हुन्थ्यो।किनकी बिगतमा पनि सरकार्ले जबर्जस्त लोला हान्नेलाई गोलि हानेको भन्दा छिटो पक्राउ गर्ने घोषणा गरेको थियो। त्यति रमाईलो हुन्थेन ।

अब पढाईकै सिलसिला मात्रै हैन,लक्ष्य प्राप्तिको सिलसिलामा लम्जुङ्ग किर्षी क्याम्पसमा पढ्दै गर्दाका दिनहरु, थोरै गाम्भृयता अनि धेरै रमाईलो पनमा बितिरहेका छन। यसले जे जस्तो रिजल्ट आउला त्यो आफ्नो ठाउँमा छ। तर कुरो जब रमाईलो को आउँछ, IAASIAN हरु कहिलै पछि परिन्न भन्न्ने मान्यता खासै नया हैन। यो पालिको होलि सहित IAAS मा दुइटा होलि खेलियो। भब्य सभ्य तथा सार्है उच्चस्तरीय होलि नभए पनि रमाईलो को मामलामा भने पाचै तारे हो, हुन त रमाईलोको स्तर पनि होला त्यो स्तरबाट हेर्दा नाम्बरिक रुपमा हामिले उच्च स्तरको रमाईलो गरेकै हो। आफ्ना सम्पुर्ण कुरालाई बिर्शेर वाईल्ड (सबैले भन्ने शब्द)भएकै हो। हामी तरुना तरुनी हरुको रमाईलो भनेको वाईल्डनेसको मात्राले निर्धारण गर्दो रहेछ। नेपाल विद्यार्थी सङ्घ को आयोजनामा भएको होलि कार्यक्रम बिसेसता अरु बर्श भन्दा फरक पाईयो। यो पालिको बिद्यार्थी संख्या पहिलाका बर्षहरुको भन्दा बढी भएकाले पनि हुनसक्छ । अरु रमाईलो यो मानेमा पनि थियो कि हामी विद्यार्थी भन्दा सरहरु बढी वाईल्ड देखिन्थे। लाग्थ्यो उनिहरु आफ्नो पूरा जिन्दागिको तनाव त्यागिरहेका छन । हुन त बर्षको अन्त्यमा झुल्केको यो चाडको सामरिक अर्थ पनि त्यहि हुन जान्छ। वर्ष भरिका दु:ख पिडालाई भुलेर नराम्रा रङ्गहरुलाई फाली नयाँ रङ्ग लाई सेलेक्टिव तरिका बाट जिवनमा लागू गर्ने अवसरको रुपमा पनि धेरैले यसलाई अर्थ दिन्छन(नेपालको परिवेश मा)।

रमाईलो भनेको अब खुसी मात्रै रहेन, अन्तरआत्माको अवाज हो भन्ने मेरो बुझाई छ । खुसी हुनका लागि सकारात्मक उर्जा र सफलता को अनुभव हुनै पर्छ। मानिशहरु सन्तुस्टिलाई खुसी मान्छन यसलाई मैले गलत अर्थमा लियको पनि छैन मेरो भन्नू एति मात्रै हो जब मानिसलाई म सफल भए अर्थात छु भन्ने महसुस हुदैन तब खुसी प्राप्त गर्न गार्हो छ। असन्तुष्टि यसकारण पैदा हुन्छ कि जब मानिस कम्प्यारेटिभ रुपमा कुनै कुराको बढी अपेक्षा गर्छ, अनि त्यो लक्ष्य स्वभावतः   स्वभाविक आकडाको प्राप्ति सङ्गै अन्त्य हुन्छ तर मानिसलाई लाग्ने गर्छकी मेरो भाग्य खराब छ। खुसी र हासोको मिश्रण को रुपमा मैले रमाईलोलाई लिनुपर्छ ।हिजो को होलिको सन्दर्भ मा।

हुन त मलाई लाग्ने गरेको कुरो के हो भने खुसी एकदम ठूलो घेरा भएको शब्द हो ।जुन रमाईलो र सन्तुस्टिको योग्फल होला! तर होलि को कुरामा मैले मानिसको खुसिलाई आकलन गर्ने हो भने, मानिस रमाईलो मात्रै गरिरहेका थिएनन तिनी हरु हासिरहेका थिए, खुसी थिए त्यसैले रमाइलो गर्नसकेका थिए ।
 रमाईलो अन्तरात्माबाट तब आउँछ जब अन्तर्मन खुसी हुन्छ अनि दिल हास्छ। हो! हिजो को होलिमा सबैको ओठ मात्रै हासेको थिएन दिलपनी उत्तिकै खुसी थियो भन्ने मेरो ठम्याई हो। बिगतमा भन्दा तुलनात्मक रुपमा यो होलि मज्जाको हुनुको अर्को कारण यो पनि थियो,कि त्यहा सम्पुर्ण सङ्गठनका साथी हरु एकसाथ नाचिरहेका थिए। मेरो आशा पनि त्यही थियो, त्यही होस भन्ने चाहना पनि हो। जुन हिजो देखियो , त्यो वातावरणले भुकम्पको बेलाको झल्को एकाएक दिमाग्मा आउँछ। रमाईला क्षणमा र आपतका क्षणमा मानिसले सबैलाई आफ्नो ठान्ने गर्छन ।बस त्यतिखेर एउटा कुरा मात्रै सबै मान्छन कि हामी मानिस हौ। हो! हामी सबैको चाहना यहि हुनुपर्छ । खुसी र दुखमा मात्र हैन, त्या बिचका उतारचढाव बिचमा पनि हाम्रो मानबिय सम्बन्ध प्रगाढ हुनु पर्छ।

आपत बिपतका कुरामा मानिसले सबैलाई आफ्नो देख्छ। खुसी /रमाईलो साटफेरका मामलामा पनि मानिसले सबैलाई एक ठान्छ भने बिचका उतारचढाव हरु के हुन कि तिनिहरुले मानिसका सम्बन्धहरु फलक्चुयड गर्नसक्छन । यो होलिले तपाईं र म मात्रै हैन हामी भनेको छ। IAAS  को केशमा मात्रै हैन, सम्पुर्ण नेपाली हरुलाई रङ्गको माध्यमबाट एकताको मजबुत सन्देश दिएको छ। जिवनका अनगिन्ती रङ्ग हरुबाट सदाबहार मेलमिलापको रंग बाडदै होलि गएको छ। तर हामी यतै छौ। होलिको सन्देश बिर्शनु हुन्न र नसम्झेपनी त्यो कुरा बिर्शनु हुन्न जो मानवहित का मामलामा सधैब सर्वश्रेष्ठ रहदै आएको छ । हामी मानिस यसकारण हौ कि हामी सबै कुरा जान्दछौ । सबै कुरा यसकारण जान्दछौ कि हाम्रा सबै ईन्द्रीयहरु अरु जनावरको तुलानामा ज्यादा सुगठित छन, ज्यादा मजबुत छन। ज्यादा मजबुत यसकारण छनकी तिनिहरु एकदाबद्द छन , चाहिएको बेला जस्तो सुकै कदममा पनि एक अर्काको साथ कहिलै छोडदैनन।
एति स्मरण रहोस कि मुखले खान नमान्दा हातले जवर्जस्ती गरेको छैन । आँखा सुत्दा खेरी खुट्टा घुम्न गएको छैन । मन मा दुख पर्दा हातगोडा खुसी भएका छैनन ।  यो होलि कम्प्यारेटिभ रुपमा मेरो जिवनमा रमाईलो रहे पनि सबैको जिवनमा उस्तै रह्यो भन्ने मेरो बिचार पटक्कै हैन। तर यसले दिएको सन्देश भने सबैको जीवन मा एउटै छ ।

रङ् छरौ सद्भाव र एकताको ।

जय होस!!

निर्णय अब हाम्रै हातमा

पङ्तिकार :पृथक

कतै–कतै जिन्दगी बरालिएर मानिस राजनीति जिन्दावाद भन्न पुग्छन्। एकचोटि पशुपतिनाथको शरणमा पुगेपछि गाउँबाट भोट कुम्ल्याएर सिंहदरबारको ढोकाभित्र छिर्यो कि उसलाई लाग्ने गर्दछ— मलाई अमेरिका यहीँ, मलाई ह्वाइट हाउस पनि यहीँ, मलाई... यहीँ! भन्दै बाँकी चार बजेपछि पनि बाहिर जान सारै अल्छी लाग्दो रहेछ यिनीहरूलाई।

दरबारलाई रेस्टुरेन्ट अनि डान्सबार बनाइसकेपछि बल्ल त्यहाँ बस्नसमेत घिन लाग्न थाल्छ। त्यसपछि अब सफा गर्ने व्यक्तिको आवश्यकता ठान्छन्। तर अर्को जिन्दावादधारी पनि लुसुक्क दाह्री मुसार्दै दरबारभित्र पस्छ। पहिल्यै गरेको फोहोरमा जति चिप्लिए पनि उसले सफा गर्ने छाँट त कुरै छैन। उसले त दरबारभित्रै झन् घरबार जोड्ने गर्छ।

दरबारलाई डान्सबार बनाउने मान्छे प्रतिपक्षी हुन्छ। उसलाई सधैँ शनिबार मात्रै भाग पर्छ, अनि सक्कली डान्सबारमा नाच्न पुग्छ। त्यहाँ अर्का जुँगेधारीहरूसँग भेट भएपछि नयाँ पार्टीको जन्म हुन्छ। गाउँका स्कुलमा कालोपाटी नभएका बेला उनीहरू रङ्गीन पार्टी गठन गर्दै कलरफुल पार्टीहरूका समाचार छापिने हैसियत बनाउँछन्।

अब चाहिँ नयाँ पार्टी पनि सरकारमा सामेल हुन्छ। जुँगेधारीले डान्सबार र दाह्रीधारीले घरबार बनाएको दरबारलाई सबै मिलेर नाङ्गो तरबार बनाउँछन् अनि गल्ली–गल्लीमा नचाउँदै हिँड्छन्।

त्यही भएर यिनीहरूको सरकार मात्रै होइन, दरबार, घरबार र तरबार सबैले दाह्री–जुँगा मात्रै होइन, चुरिफुरी पनि उत्तिकै अग्लो बनाउँछन्। जहाँ साना–साना घैँटा र प्वाँख उम्रन लागेका चरीहरू पिङ खेल्छन्, पटाका पड्काउँछन्, वर्षैभरि तिहार अनि होली मनाउँछन्।

जनताहरू न त रमिता हेर्न पाउँछन्, न त खबरदारी गर्न। किनकि उनीहरूलाई फुर्सदै हुँदैन। खातिरदारी र पल्लेदारीमै उनीहरूले दाह्री बढाएका हुन्छन्। भोकाएका अनुहारभरिको मैलो पखाल्न उनीहरू दिनरात वारिपारि गर्छन्। कसैको खबरदारी गर्न न त उनीहरू आफ्नो जिम्मेवारी ठान्छन्, न त आफ्नै खेतबारी खन्छन्!

नुनको बोझो बोक्ने र नुनकै सोझो गर्ने संस्कार–संस्कृतिले अझै ठाउँ नछोड्दा उनीहरू सधैँ चेपुवामा पर्छन् अनि सेकिइने सेकुवामा पर्छन्। ट्वाँ पर्छन्, ट्वाल्ल पर्छन्, भुसुक्कै निदाउँछन्, लुसुक्कै हुन्छन्। शिक्षाजस्तो चिजलाई भिक्षासरह ठान्छन्। बाउबाजेकै तक्दिरमा खुसी मान्छन्। आफूलाई खुब बहादुर ठान्छन्। आफ्नो घर चोरले चोरिसक्यो, अर्काको घरको चौकीदार बन्छन्!

देश विकास एत्राको हुन्छ? देशको विनाश गर्नेहरूको लहर देशभित्र लुटतन्त्र मच्चाउने, जान्ने–बुझ्ने र प्रगति हुनुपर्छ भन्नेहरू अर्काको देशमा लोकतन्त्र खोज्ने! देशको जनसङ्ख्या भोकतन्त्रमा र सरकार भोगतन्त्रमा लागेपछि नेपाल शोकतन्त्रतिर नगएर के उद्योगतन्त्रतिर जान्छ त?

आफू आत्मनिर्भर बन्नुपर्छ भन्ने, अनि सधैँ अरूमाथि निर्भर बनेर बस्ने! आफू विकासवादी हुँ भन्ने, अनि विकास नाम गरेका नाइकेलाई मात्रै पोस्टमा छिराउने! गरेको गोल बेच्ने, अनि देशको झन्डाको कसम खाने! बाहिर बस्दा आलोचनाको कम्पनले भित्रकालाई बाहिर उन्मुख गराउने, अनि आफूचाहिँ सधैँ सत्ताउन्मुख भएर बस्ने! यी कुराले न त देशको विकास हुन्छ, न त देश बन्छ नै।

देख्ने बेला नेपालमा विकासका सम्भावनाहरू मात्रै देख्ने, अनि सम्भावनाबाट आफ्नै सम्भावनालाई मात्रै पूर्ति गर्ने! विकासधारी बनेर जनताको मुखमा सधैँ छारो हाल्ने कर्मचारी र राजनेताहरूको प्रवृत्ति परिवर्तन नभएसम्म न त परराष्ट्र मन्त्रालयअगाडिको लाइन घट्छ, न त राहदानीको व्यापार घट्छ!

सबै कुरा नेपालमै देख्ने स्वाभिमानी बढी र अल्छी पनि साह्रै बढी त हामी युवा नै हौँ। विदेशमा भाँडा माझ्न पनि हामीलाई स्वीकार्य हुने, तर गाउँका खेतमा तातो पसिना बगाउन लाज मान्ने प्रवृत्तिले हामी ठाउँको ठाउँ पछि परेका छौँ।

पसिना पनि बगाउँछौँ, देशको विकास पनि गर्नुछ भन्नुहुन्छ। अनि तपाईंलाई कसैले अवसर दिएन भनेर बस्ने कि अवसर खोज्न, सिर्जना गर्न र आवश्यक परे आफ्नो अधिकारका लागि सङ्घर्ष गर्न पट्टि लाग्ने?

काम गर्नेभन्दा पहिल्यै ‘डुइङ दिस’ भनेर सामाजिक सञ्जालमा झुल्किने, ‘कुकिङ दालभात’ भन्ने, तर दालमा नुन हाल्नै बिर्सिने! परीक्षामा पढ्नुको साटो कोर्स गाह्रो, साह्रो भनेर सामाजिक सञ्जालमा पोख्त भएर अपडेट गर्ने! पढ्नलाई चाहिँ दुई घण्टा पढ्ने, अनि सगरमाथाको टुप्पोभन्दा पनि अग्लो सपना देख्ने!

यो प्रवृत्तिले हामी विद्यार्थी पनि ‘कुकिङ फुड’ भनेर खाना नै काँचो राख्ने भाउजूजस्तै भएका छौँ।

हाम्रो लापरबाहीले प्रशासन लापरबाह हुन्छ, अनि सबै कुरा बेपरबाह हुन्छ। त्यसैले हामी राम्रो बनौँ। राम्रो मात्रै होइन, असल बनौँ। अनि मात्रै अरूलाई दोष दिऔँ।

आफ्नो शरीरमा किर्ना पर्दा पनि अर्काको शरीरको उपियाँ हटाउन आवाज उठाउने बानी हाम्रै हो। हामी थोरै पढेलेखेका हरूकै हो। त्यही भएर बानी सुधारौँ। कति अर्काको ढोकाको घण्टी मात्रै बजाउने? कहिलेकाहीँ आफ्नै दिमागको घण्टी बजाउने कोसिस गरौँ।

मनको प्रयोग दिमागमा नगरौँ, दिमागले मनलाई हस्तक्षेप नगरोस्। फुर्सदिलो बनौँ, यसकारण कि हामीलाई आराम चाहिएको छ। यदि हामीलाई आरामको जरुरत नै छैन भने आराम गरेर आरामको जरुरत पर्ने अवस्थाबाट टाढा हुनैपर्छ।

अब लेखेको मात्रै होइन, देखेको पनि पाउने कोसिस गरौँ। देखेको त्यत्तिकै हातमा आउँदैन, त्यसलाई प्राप्त गर्न सिँढी चढौँ, भर्‍याङ बनाऔँ। आफूसँग भएको क्षमतालाई पूर्ण रूपमा उपयोग गरौँ अनि नयाँ सक्षमताको सुरुवात हामीबाटै गरौँ।

यो हुन समय लाग्दैन, बस् मनस्थिति परिवर्तन गरौँ। सूचना प्रवाह गरौँ। पक्कै हामी छौँ, त्यसैले यो देश छ। यो देश नेपाल छ र त हामी नेपाली छौँ।

निर्णय अब हाम्रै हातमा।

बाँदरले मकै खाएको देखेर बाँदरलाई गाली गरेर बस्ने कि बाँदरलाई धपाएर मकैको सुरक्षा आफैँ गर्ने?